Андраш Ш. Бенедек

Русины, gens fidelissima
Сосїды добрі и вшелиякі

S. Benedek András

A ruszinok, gens fidelissima
Jó szomszédok, rossz szomszédok

СОДЕРЖАНЯ

Спередслово
Історична Руська Крайня и Русинія днись
Історія етноґенеза Русинув: уд романтикы до позітівізма
Ид новому сінтезу
Русинські столїтия
Сімбол русинської общности — ґрекокатолицька цирьков
Основы русинського образованя и культуры
а) зачаткы
б) просвітенство и доба возрожиня
в) русофілство у другуй половцї XIX. столїтия
г) чиста кырниця народної культуры
Пудкарпатя и судьба русинського народа уд 1918‑го года
Політичный розвуй Пудкарпатської Руси за первої чехословацької республикы
Ґаздуство Пудкарпатя меже 1918‑м и 1938‑м годами
Віра и культура у Пудкарпатськуй Руси у межевоєнный час
Політичный розвуй Пудкарпатя за годы 1938-1944
Віра и культура в добі возьедининя
Уд октовбра 1944‑го до днись
1989-1991 — доба перемін
Ґаздуство Пудкарпатя у совітськый час
Віра и культура уд года 1945
Чисті жерела русинського усвідоминя
Література
Словничок

Спередслово
Серед народув Дунайського пріча, што такой уд віка жиют из Мадярами, майособішну долю мают Русины. Ниґда не мали самостойну державность, даяку теріторіяльну удокременость. Їх національный ідентітет, самостойный ентітет опредїлят ся їх ґрекокатолицьков віров, їх близкыма меже собов говорами, котрых уддавна пробалованоє розвиваня на літературный язык все побаламутили їм извонка, богатов и малёвистов етноґрафіёв, а также історичнов відомов, котра має в основі своюй довговіковоє мадярсько-русинськоє вєдножитя.
 Позад московітської ідеї, што изгодя ся опредїлила як панславізм, малі славянські народы мали ся исслызнути, прийти в общоє лоно. Май вопіючый примір тому не онь такый малый, такой пятьдесятьміліонный украинськый народ, котрый у борьбі из Поляками и Турками за свою живбыть не там найшов собі союзника, де требало было. Пак ‘братськый’ руськый народ исперечив и ёго національноє бытя, заказав язык, а теріторії, што вуслободив испуд Туркув, волїй населяв міліонами руськых селян. (Лоґіка бированьськых наміринь, видав, єднака всягды. И Відень у первум рядї Нїмцюв — а кидь хыбили, та Словакув, Сербув вадь Волохув — населяв на сконфісковані Раковціёвы маєткы и на южні крайнї, вуслобожені спуд Туркув.)
Мерькуйме: се не восточно-европейська окремішность! У тот час исхыляли ся перед анылійськым культурным и языковым пріматом Шкоція, Велс и Ірландія, а за французськый языковый шовінізм, замаскованый ‘просвітенством’ не є што й говорити! И майспозначный украинськый (малоруськый!) писатель Николай ґоґоль написав булшу часть своих новел, повідань, основаных на украинськуй народнуй епичнуй традіції и мітолоґії, на руськум языкови.
Великоруські засполюючі змаганя видиме уже у XVIII. столїтию, на дїятельстві руського царьського винокупного комітета. Пак на чинности все приходячых из Росії православных попув юромського православного храма, поставеного у память великої княгынї Александры Павловны, дївкы руського царя Павла, што была жонов корольського намістника Ёвжефа. А май видливо указали ся у роботї віденськых радникув и експертув, носителюв православної думкы, які ‘поправляли’ цїлый шор русинськых учевных книг у сюм духови. На повну силу великоруськоє наміриня вказало ся, вшелияк, онь у послїдні годы добы возрожиня, у часї національної революції, пак у годы абсолютізма, коли дустало и матеріяльну пудпору. Сесе наміриня, котроє майвидливо можеме стямити у дїятельстві ‘москальського провадаря’ Адолфа Добрянського, даколи зафарбило ся и кієвськым, сежто украинськым надыхом. На жаль, сеся аґресивна кмпань пошкодила и русинськуй культурї, котра зачала вже была указовати серьёзні цїнностї. Александер Духнович, майславнїйшый русинськый поет XIX. столїтия, автор русинського національного гімна, уд 1856‑го года и сам зачав писати по великоруськы. Коли на містї битвы при Фегиредьгазї ставили памятный стовп, ледвы мож было найти русинського поета, жебы знав пару шорикув потовмачити на свуй материнськый язык. 
 Русинська інтеліґенція из пувстолїтным запозданём, онь на переломі віка, зачала ся вертати ид народови. У тум часї, правда, ‘великый рубиль’ зачав тамадовати из боку віры: у дакотрых мараморошськых відиках, майбулше в околицї Ізы, ‘научені’ у Кієві попы ширили схізму, перехуд на православію. Сесе двиганя, у межевоєннум часї пак было муцно пудпорованоє чехословацькыма урядами, а совітська власть учинила го єдинственным и пануючым, переломивши спур попуства, прилїпляючого ся ид своюй вірі, и русинського народа.
Шовіністичный панславізм, ублеченый у пурпурову мантію комунізма, заказав не лем ґрекокатолицьку віру, но и русинськый язык, русинську самоназву, огнём-желїзом упалёвав так прузваный фолклорізм. У книжнум удавательстві Карпаты ривні редакторы при переданях усиловно переписовали по великоукраинськы майлїпші русинські романы, у нич не ставлячи елементарні основы фахової наукы, в украинськум переписї появляли фолклорні зборникы, итд.
Совітська власть, природно, усиловала ся розрушити и тысячолїтоє мадярсько-русинськоє братство. Історично-фолклорні леґенды пудняли на раны научных жерел, што дотогды дозволяли собі лем шарлатаны. Удтепирь не лем моноґрафія, а й ани єдна політична брошура не могла вулишити главну тезу за ‘тысячолїтый гнют’, за політику національного притолочиня пудкарпатського корінного обывательства мадярськым пануючым класом!
Нынї, прото, возрожує ся русинськоє самоусвідоминя, и майлїпші представителї Русинув дуже добрі знают, же доля сих двох народув (як и другых народув Дунайського пріча) обща была. Вірный народ Раковціюв — хоть тулькі многі и так часто надїяли ся были — ниґда не завагав ся у своюй вірности мадярському братському народови. Щи и в куртум межечасї уд первого віденського арбітража до новозлучиня Пудкарпатя ворохобу сїяли у первум рядї січовикы-ґардісты, што прихожовали из згуря (и, природно, за тыма інтересами стояча нїмицька вадь и румынська політика). Сам же русинськый народ, из ґрекокатолицьков цирьковлёв у чолї, всокотив свою духовну автономію, яка, дякуючи вуголошиню Пала Телекія, за курті четыри годы стала ся реальнов автономіёв, первов політичнов самоорґанізаціёв сёго народа. Удну сёї адміністративної єдиницї рспоры правні и противостаня інтересув ниґда не приближали ся до границь антаґонізма.
Минулі пувдруга сто годув, а майпаче минулоє пувстолїтиє, не пруйшли бесслїдно у животї русинського народа. Зачим процес національного самоусвідоминя, вже-вже реалізовавшый ся было у добі возрожиня, пуд панславістичнов пропаґандов урвав ся, формованя літературного языка не завершило ся, не родили ся основні книгы національної культуры (словникы, моноґрафії, фольклорні збирькы итд.). Щи велику силу має збруйниця перебраных из московської мінты великоукраинськых ідей. Днись Кієв хуть-нехуть мусит усвідомити существованя Русинув, айбо — у первум рядї из помочов містных представителюв, котрі вже у прошлости вказали свою запроданость — кладе пуд сомнївок факт русинського ентітета, удкликуючи ся на удсутство общого літературного языка и довершеної духовної культуры (котроє у немалуй мірї сам завинив), а на хлябкум полю історії и межуючых наук из акробатичныма фінтами пробує фалшовати факты и доказы русинського етноґенеза. Пуд уднушным и меженародным нпором так ци иншак прозвучала обіцянка, же у бланкетах исписув 2001‑го года буде фіґуровати и самоопредїлиня Русин. Айбо з опыта мож знати: не лем обіцяна будучность, а щи й факты прошлости не все бізувноє дїло.
Сись малый народ, верженый на роспутя історії, на потвержиня свої самобытности у первум рядї потребує вернути ся ид своим традіціям. Коріня має муцноє, здоровоє и нынїшна ёго завданка не безнадїйна у часї етничного ренесанса и реґіоналізма.
Історична доля русинства не поспольна и пукы приносит нам не поспольні. Пукы сесї послужити годны хоть котрому народу Дунайського пріча.

Андраш Ш. Бенедек

Історична Руська Крайня и Русинія днись
Утцюзнина Русинув сягат уд Спіша у сїверо-восточнуй части Верьховины до долины рікы Вышавы у Марамороши. Горна структура туй доста проста. В основі творит ся двома силно почлененыма пісковцёвыма нгурями, и лем на дакулькох містах трафляют ся вапняникові бескіды, а май на востоку, меже Раховом и Великым Бычковом — крішталичноє пасмо. Из боку Мадярської Низины границёв нгуря є вулканичный Вігорлат-ґутинськый хрыбет. Из ґаздусько-землеписного никаня ид сюй крайни, границї котруй цїле природно ся опредїляют, приналежит и так прузваноє торговичноє пасмо, характерноє своима пограничныма варошами, котрі повстали у містах, де горські рікы вукырлюют на рунину, котра туй ся стрічат также з дорогами, што збігают из перелазув. Майхарактернїйшый тому примір Ужгород и Мукачово, айбо и Берегово, и Сивлюш, и Хуст, котрі сут у май членитум теренї.
Рікы и потокы сёї верьховины такой без имкы вукырлюют на юго-запад, пак у долинах Уга, Латорицї, Боржавы и Тисы скрятуют на запад у долину. У горішнум току сут щи доста глубокі зворы, пріча, котрі звыкли называти верьховинами. Рікы сесї такой сімболично споюют бывалища мадярського и русинського етносув и вказуют, же сесе орґанично єдина ґаздусько-землеписна цїлов. По долинах рік, котрі ся валят на рунину, на вуйстя из зворув, ведут доста прохудні путї на перелазы, сежто міста, де Карпатськов ублуков майлегше мож перейти на антот бук. Перелаз Бескід ушиткого лем 584 метры высокый. На юго-восток за ним дале слїдує Ужоцькый (889 м), Верецькый (841 м), май чаже прохудный Пантер (1 225 м) и Татарськый (931 м).
Землеписні податкы туй сут не прото лем, жебы нам зарисовати границї русинського бывалища у бывшых жупах Мараморош, Уґоча, Береґ, Унґ и Земплин, ай они нам готову удповідь дают на многі звіданя, дотычні залюдниня крайнї сим етносом и ёго діференціації. 
У часї добытя утцюзнины низинні відикы покрыті были такой непрохудныма лїсами, недозирныма водоиманями, де річкы, потучкы даколи щезали меже мочарями, пак дись дале зась укырлёвали гикой нова річка вадь потучок, фурт міняючи корыто своє и форму, натулько же домак нездубным на залюдниня робили сись відик. На зачатку лем ланц пдгуря творив пасмо залюдниня, а щи постоянні поселища были у неширокых долинах рік, истїкаючых на Мадярську Низину, як приміром, у долинї Боржавы. Уже само сесе пасмо чинило часть оборонної сістемы, а щи май горі за ним ся тягли чинині зломы, так прузвані засїкы, сістема оборонных звад, котрых назначиня было задержати неприятеля, аж бы ся вломив круз перелазы, так прузвана засїчна крайня, котра практично необывана была. Же мусай лїпшити оборонну сістему, дало ся знати уже у XII. столїтию, а татарськоє вторгнутя доцїле вказало невалушность засїчної крайнї. Тогды зачало ся ставляня новых оборонных замкув и укріпиня старых, што за собов потягло доконечность нової габы залюдниня, котра бы могла застачати замкові ґаздуства. Ставля сеся за двасто-тристо годув подержала, а при нюй ся розмогло натуральноє ґаздуство, у первум рядї скотарьство, котроє чинило основу про зачаточні формы уброблярьського промысла и сим пудкріпляло годувну силу крайнї. 
Залюдиня крайнянськых верьховин — як тулькораз инуды по Европі — послїдовало за спознанём Америкы, а конкретно за одомашнинём крумпиль и помірно пузднёї тенґерицї, што родили и по горах. Тогды розмогли ся верховинські поселища, и вулучивши зуправды невалушні на залюдниня высокогорські пасма, вуповнила ся селитва сїверо-восточної Мадярської Верьховины, в тум числї и нынїшного Пудкарпатя.
Из сёго етничного масива, што образовав ся природным путём и у природнум землеписнум окружиню, Тріанон ломив теріторію, котру называв ко як мав дяку, за своим політичным никанём: Пудкарпатя, русинська теріторія, Русинія, Руська Крайна, Закарпатя. Русинська теріторія не єдно из нынїшным Пудкарпатём. Самоволя Чехословакув удрізала уд русинського етноса значну теріторію жуп Земплин и Унґ, и долину Вышавы у Марамороши. Вєдно з тым прикапчала ид Пудкарпатськуй Руси рунинну часть, належну ид Мадярськуй Низинї, котрої жительство тогды такой вцїлові мадярськоє было. Тысячолїтоє вєдножитя продовжовало ся туй, у сюм піціцькум резерватї, де мало вудержати испыт на твердость.
Бізовно мож реконструовати ланц поселищ лем у пдгурю и по долинах річок. На основі топонімув и скупых свідчинь архівных документув, майлїпші знателї предмета, Янош Меліх, Іштван Кнєжа, говорят за мішаноє славяно-мадярськоє жительство у низинных відиках. В оборонных поселищах засїчної крайнї Мадяре у первум рядї несли постоянну воинську службу, а у долинах рік усїдали ся Славяне. Уже тогды Славяне дїлили ся на три булші конарї (восточный, западный и южный), и даяк бізовнїйше задїлити сих крайняникув до дакотрого конаря мож лем из помочов інтердісціплінарных методув, иншых наук. Доста поплетеный и процес далшого розвиваня пудкарпатського славянського ци русинського жительства, єдна за другов послїдовавші габы и процесы залюдниня, формованя русинського усвідоминя. Не чудо, же в службі політичных інтересув, вадь пуд їх вплывом, часто самозвані ‘научникы’ вунахожуют у великум числї леґенды из історії поселищ, фалшиві історичні міты из недобрі потрактованых топонімув, из лїтописув, за котрі лем чули, из некрітично взятых, нефахово и вдокремено уд контекста похуснованых рывкув вадь переповістий історичных робот. Сякі роботы мают быти крітично переникані, взявши на позур історію формованя и розвиваня русинського народа и траґічну павзу, яка настала у нюй.

Історія етноґенеза Русинув:
уд романтикы до позітівізма
Коли бисїда за єден такый народ, што ниґда не мав даяк спозначно удокремену політичну формацію, природно настане сомнївок: ци дозріла сеся общность до уровня самостойного ентітета, на основі чого можеме посудити єї національный быток, єї місто у комплексї поязань из сосїдныма народамиы Се судьбовоє звіданя: быти вадь не быти — котрое так многі и так часто кладут у жертву текучым політичным потребам. А удповідь, котру на нёго маєме дати, опредїлит существованя сёї етничної ґрупы, ґаздуську и культурну історію, даколишні и нынїшні політичні жаданя.
Історію Русинув мож роздїлити на дакулько стремув, меже собов переплетеных, и самых у собі почлененых. Из дотепирь традіційно прииманых історичных концептув можеме вуокремити такі три: 1. Автохтонность. 2. Прихуд из Мадярами пуд везирьством Арпада, у роли союзного народа. 3. Приселиня. Модерна мадярська наука на основі листин и історичної крітикы приимат лем послїдну. Изглядователї, котрі ядро сёго звіданя штудуют поязано из політичным фоном, приимаючи сесю представу, вєдно з тым, дают окремый позур на теорію украинського ци русинського пріорітета и продовжателности и на теорію запертого розвиваня.
Меже сима ид первому концепту яже ся майбулше хыбных представ, леґенд и усвідоменых кривинь. Як ся родят такі леґенды, майлегше порозумієме из арґументації обєктивного научника, всеучилищного професора из Санкт-Петербурґа, Алексея Петрова (пудля народности волїй го мож бы числити опонентом!): «Про інтелігенцію єдного худобного и притїсненого народа докус порозумительна и природна туга, жебы у прошлости своюй глядати собі утїху... Історія карпаторосув, нажаль, лем ілюзія, марево... Сеся туга, вшелияк, не просто фалшива, но и шкудлива. Шкудлива, бо на бесплодну роботу удказує зглядователюв, и шкудлива, бо представляні герої застают перед очами зглядователюв правого карпаторуського героя, карпаторуськый народ.»
Фахову діскусію сесе рішителноє заключиня історика, у прінціпі, ачий, годно было бы и завершити. Айбо буйный цвіт непохопної и нечерпної людської фантазії и легковірности заслужує, жебы спомянути сесї леґенды, бодай лем прото, обы увідїти їх мотивацію.
Коли по десятилїтиях совітського терора вобще мож уже было за Русинув заговорити, дакулькі ‘научникы’, восточно-словацькі и пудкарпатські, ‘найшли’, же сись народ майстаршый у реґіонї. Має такой 2000-лїту історію. На доказ хусновали саму назву, Рус, Русин, итд., вшиткі формы и їх споминку в історії удносячи на себе. Тот факт, же слово рус тото майзачаточна назва варяґув (норманув, вікінґув), які по сїверных ріках, по Волзї и Днїпру на своих легкых барках онь Чорного моря ся добивали, нияк не муг ограничити розлет фантазії сих ‘научникув’, бо жерела и крітику жерел они не знали. Сяк Русины, видав, рушивши из мочари Лаборця, Уга, Латорицї, на своих легкых барках мали дуйти до Чорного моря и штурмовати Візантію. Приимали на віру щи у прошлому столїтию вугадану ганю, же єдна из сїмох споминаных пасавськым архієпископом Піліґрімом славянськых єпархій у Панонії ипен мункачська была. Не творили ся, же Піліґріма якраз знают як недостовірноє жерело, ани з того не робили проблему, же Панонія у тот час означала крайню на правум биризї Дуная, у тогочасных убстоянях удокременый світ, практично недоступный жителям карпатського пдгуря. 
Боронникы продовжателности не берут на увагу, же сись край лежит на пути міґрації народув, каждый народ, приходячый из востока стрічав ся на пути у Дунайськоє пріча из сим краём на самум зачатку и природно, же кибы туй найшов даяку державну тварь, яка бы про нёго значила опасность, нараз бы зачав воёвати. На сих мочарёвых, лїсоватых відиках, де легко ся было спрятати, мож было мати покуй, жебы пережити, айбо нияка орґанізована державна формація туй ся вдержати не могла. 
У представі чтителюв сякых леґенд природно появлят ся самостойноє князюство, єдного из князюв котрого, везиря Лабурця, споминают у дотычности из мадярськым добытём утцюзнины. У романтичнуй переповіди великого вудумовача леґенд Анатолія Кралицького, протогумена мункачського василіянського монастыря и здалого писателя, сись испомянутый в єднум містї у лїтописи Аноніма славянськый князь подвигат ся на послїдного пановника самостойного русинського князюства, котрый у часї мадярського добытя утцюзнины княжив в ужгородськум (не иншак!) замку, а по добытю котрого при пбігах быв забитый над ріков, котру по ёго смерти назвали Лаборець. Кралицькый, поетичный переповідач леґенды, не знав тогды, бо історія языка лем пузднїйше тото убявила, ож не землеписні назвы носят имена історичных постав, ай ипен наспак. Каммай сесе потвержат ся дотычно майтрималїйшых назв, якыма сут назвы річок, бо річкы застачали условия живота.
Не дустав позур Кралицького и тот друбный археолоґічно-історичный факт, же днишнїй Унґвар пуд сим имнём стоит уже на тритюм за шором містї, а перед тым быв у хутари днишнїх Капушан и Горян. Унґвар на ёго нынїшнум містї появив ся у добі Анжуйськуй, сеж много пузднїйше того часа, за котрый говорит леґенда. И накониць, названя Унґвара Ужгородом сесе вугадка XIX. столїтия, а у слові Унґ назальный звук прозражує дуже давну славянську природу назвы. Хуснованя назвы Ужгород меже русинськыма и вообще славянськыма писателями окрем Кралицького пропаґовав лем протоєрей Євґен Фенцик, май образовані представителї панславістської ідеї лем дуже бездячно прияли сесю назву. «Я намісто Унґвар говорю Ужгород, хоть поправдї народ сесю назву на спознає. Се лем вугадана назва, айбо не є ниякої причины, жебы сьме ю удвергли, бо дуже добрі звучит по славянськы,» писав у своюй роботї Етноґрафична Мапа Руськых Земиль Мадярщины, вудануй 1910‑го года у Санкт-Петербурґу Томашевськый! Взявши се вшитко на позур, романтичні історії як орґаничну часть русинської культуры подобно тому маєме приймляти, ги приймляєме мадярську романтичну літературу: як елемент національного усвідоминя.
Волїй чисто політичноє наміриня вказує тота ганя, же тутишнёє давноє обывательство было частёв силної восточної державы из центром у Кієві. Сеся держава така силна и орґанізована была, же добываючі утцюзнину Мадяре и не ставали из нёв у войну, ай дале потягли, лем пузднїйше, як прийшли у силу, у XII. столїтию, забрали собі сесю крайню. Туй явно: помалый перехуд уд сістемы засїчної крайнї до сістемы замкової обороны путают из фактичнов силов державы.
Главна ідея другого концепта сяка: карпатські Русины усїли ся у сїверо-восточных Карпатах и на межуючых відиках у єднум часї из мадярськым добытём утцюзнины, мали туй самостойну Руську Крайню, у котруй княжили уд XI. столїтия потомкы корольського рода, и лем у кунци XV. столїтия истратили свої прівілеґії. 
Чим мотивуют свої романтичні представы боронникы сёго концепта? Їх первый арґумент, же хроника Аноніма свідчит: из князём Алмошом и Русины прийшли до Панонії, и щи в добі непознатого хроникаря жили у порузных частях державы. И сесе правда. В інтересї пограничної обороны поселили їх, приміром, на западных границях, в Оросварї, жили и в жупах Новырад и Сіладь. Айбо туй нич ся не говорит за громадноє орґанізованоє приселиня на відик Вирьхнёї Тисы. Исе добрі стямили пирві крітикы сёго концепта Антоній Годинка, Александер Бонкало, Іреней Кондратович, вадь ипен уже спомянутый авторітетный санкт-петербурыськый научник Алексей Петров. Археолоґія у послїдных десятилїтиях дала сёму концепту щи иншоє вусвітлиня. У гробах мадярськых добывателюв утцюзнины часто находят западный збруй, што свідчит, же се были варяґы (норманы), котрі помагали и Кієвськуй Руси, жебы стала ся муцнов державов. У жупі Береґ, у найдищу Чома, што удносит ся ид сюй добі, окрем оружия найшли и дуже высокі кустякы, які ниякраз не могли приналежати Мадярам. И в сюм світлї зуправды мож порозуміти топонім из сосїдства Шарош-Оросі, котрый у близинї боржавського вольного поселища (пузднїйше немешського), бізовно указує на катунську часть жительства, поселену у засїчну крайню в інтересї обороны боржавського замка.
На далшуй ґарадічі леґендарія находиме арґумент за самостойну Русинську Марку (Marchia Ruthenorum) и єї князюв из корольського роду. Опровергнутя сёго арґумента майяснїйше подав Александер Бонкало у своюй моноґрафії Русины (A rutének). Первый історичный доказ, што туй ся хуснує, ото гілдесгаймська хроника, котра пуд годом 1031 так пише, ож сына короля Іштвана, котрого кликали dux Ruizórum, на ловах роздер дик. Ися хроника має и так уже надгнитоє имня, нїмицькі научникы держат ю за пвирьхову компілацію, а достовірность цітованої податкы щи май знижує тото, же князя Імрея, булшу часть свого живота перебывшого у молитві и постї, воспитаника єпископа ґелирта, вказує як ловця, што за шість днюв до назначеної корунації пущат ся на ловы. Што ся тыче княжого тітула, дакус иншак го уточняє мадярсько-польська хроника, котра Імрея кличе dux Slavoniae. Жона бо Імреёва была дївка горватського короля Кресіміра. Славянська сопружниця из далекої далечины наводит нас на имня, што ся видит лоґічнїйшоє: князь восточного погранича. Ключ, видав, ипен туй, у слові ‘határőrvidék’, пограничный стражный відик. Бо у франкськуй, пак нїмицько-рімськуй бировани се была єдна из форм орґанізації обороны и нападу, основана на замковуй сістемі, и сякі установитвы все несли имня тої державы, народа, против якых они ся установлёвали. Сяк мож потовковати вусловиня Marchia Ruthenorum, у біоґрафії залцбурыського архієпископа Конрада, написануй меже годами 1170-1177. Автор похусновав сесе вусловиня говорячи, же король Бийла ІІ. из войськом здержовав ся в описовануй прошлости на восточнум пограничу, и се реально, бо тогды хотїв перитяти вторгнутя из Галичины претендента на трон Боріса, сына короля Калмана. 
Сякі несістемні и случайні податкы, точно так як землеписні назвы Alpes Ruthenorum, Alpes Ruthenie, porta Ruscie фіксуют лем дотыкові точкы, а не усїлый там народ (пор. словиня из руськых хроник: угорські горы, угорські ворота). Задумати ся бы треба, ож чом сякі назвы сут лем у жерелах, далекых уд Дунайського пріча, а у тутишнїх хрониках (напримір у Váradi Regestrum) нич не споминат ся за такоє князюство. Правда, факт, ож само Пудкарпатя цїле было частёв єдного булше-менше ясно окресленого князюства, бо в добі Арпадовуй, жебы ся вуваровати вуйнянитві за трон, моложым прінцам давали зимлї у восточнуй части державы, в тум числї и часть засїчної крайнї, што припадала на нынїшноє Пудкарпатя, де уже уд доста скорого часу поселили ся были корольські пуддані. Первым мадярськым королям по дяцї было ходити на ловы и здержовати ся в Уґочи и Береґу. За исе говорит назва Királyháza и даколишна Halászi, а также даколишна назва Береґсаса — Luprechtszásza, позад имени меншого брата королюв ґийзы и Сятого Ласлова.
И сам Бідерман, прекрасный історик, чуствовав недостаточность сих немногых, россїяных и легко опровержимых податок, айбо, трафивши у лапачку гіпотетичного думаня, ганув, ож поправдї существуючі крайнї, познаті из пузднїйшых листин (шарішська, земплинська, ужська и бережська), колись творили єдну цїлов, и тота скорше спомянута marchia могла быти варіантом назвы тої цїлови.
З иншого боку, факт, же у листинах майскорше уд года 1364 на юг уд Мункача зафіксовані дивять волошськых сел, што мали у чолї вайду. Вусловиня ‘крайна’, ‘краина’ изгодя дустало смысел ‘округ’ (járás) и ‘панство’ (uradalom) и сяк фіґурує надале в описах Гуменського замкового панства Друґетув, пак Берченїюв, и мункачського замкового панства, пузднїйшого маєтку Раковціюв. 
Туй яло назвати щи дакулько податок, што навперед основані на хыбнум пониманю листин вадь на недорозуминю. Єдна, из часу Бийлы ІІІ. говорит за доходок мадярськых єпископув и сяк пише: «Архієпископству калочському пудлїгат... и єпископ бігарськый, котрого престул в Оросі находит ся.» Туй явна похыбка у писаню и бисїда є за Оласі коло Варада. Айбо чиськый історик Халупецькый у часї чиської експансії на пудкріпу славянського леґендарія на сюй основі заключає, же у XII. столїтию масив руського жительства тяг ся уд Карпат до южної границї жупы Бігар. Ачий не даликі будеме уд правды, кидь предпокладеме, же се не шмок, не хыба, ай наміреноє вукривиня. Дале сюды належит тота споминка у письмі папы Євґена IV., же у Мадярськуй Краинї и в Ардялї “nonnuli Rutheni nuncipati”, сежто у невеликум числї жиют Русины. У потовкованю чиського історика Любора Нідерле: 1446‑го года многочисленна руська людность жиє у Мадярськуй Краинї и в Ардялї. Накониць, сюды належит и тота листина из 1299‑го года, котра якобы говорит за Григорія, князя Русинув. Листина сяк пише: «Nos, Gregorius, comes de Beregh, officialis Lev, ducis Ruthenorum.» Як знати, Лев Данилович, галичськый князь оженив ся на Констанції, дївцї короля Бийлы IV. и дустав у віно мункачськоє панство. Зачим сам не годен быв издалеку володати на тум панстві, дав тото право жупану жупы Береґ. Значит, текст треба товмачити так: «МЫ, Григорій, жупан бережськый, справник князя русинського Льва.» 
Из сякыма ‘податками’ сторонникы ідеї самостойного русинського князюства даколи у страшні мочарї заблукали ся. У часї збур князькув, великашув избурив ся против короля Ровберта Карола и жупан Земплина Петуня (Pető), из немешського рода Аба. Карой Мийсарош у своюй історичнуй роботї вказує сёго великаша як оборонителя православної віры и провадаря руського народа. Дуже здалый, айбо прилапливый на леґенды Гіадор Стрипськый про булшу правдоподобность славянізовав му имня на Петенько. Дале мадярськый великаш-католик трафив, дякуючи ґренджі-Донському и до красного писемства. Уд того часу восстаня Петенька у містнуй історії стало неопровержимым фактом, котрый перебрала и совітська ‘фахова’ наука.
Тритїй концепт, приселиня, окрем фактув, доказаных листинами, спряженый из єднов дуже вопроснов історичнов представов за поставу и дїятельство Теодора Коріатовича, збіглого літовського князя, сына літовського февдалного князя Коріата, котру представу русинські, чиські, украинські, руські и дакотрі мадярські научникы приймляют як факт уже дас двасто годув.
Літва до середины XIII. столїтия терпіла уд межесобных свад. Як результат столїтных централізуючых змагань створило ся Великоє Князюство Літовськоє, котроє собі пудволило значні теріторії на просторах білоруськых и украинськых. У кунци XIV. столїтия Літву уже видиме силнов и роспросторенов, искладенов из двох союзных великых князюств. В єднум яґелло прияв христіанство и вубрали го на короля Польші. У другум Вітавтас Великый (1392-1430), тютчаник Яґеллув, истворив щи муцнїйшу централізовану державу, и панованя ёго росширило ся уд Балтика до Чорного моря. Централізуючи державу перемагав сопур февдалных князюв и тогды меншый сын Коріата, Теодор, князь подольськый мусїв быв утїкати. Прияв го король Жіґмонд, як тромфову картю у своих планах против польського короля. Жебы му застачив живбыть, дав му на роспорядку мункачськоє панство, котроє пустом стояло уд 1395‑го года по смерти королицї Марії и дале ся числило корольськым маєтком. 
На имня великаша Теодора, котрый ся здержує у Мадярськуй Краинї, натрафиме первый раз у листинї Жіґмонда из 1398‑го года. 1401‑го года называт го листина первый раз dominus de Munkach, 1400‑го, 1404‑го, 1406‑8‑го, 1411‑го жупаном бережськым, 1404‑го щи и жупаном сукмарськым. Єдна Жіґмондова пузднїйша листина (1419) споминат го як справника корольського замка Мункач. Важно, же сам Теодор до кунця хусновав тітул dux Podoliae, ани вун сам, ани дако иншый не называт го ниґда у листинах dux de Munkács. Якым то кіпом перевернув ся у леґендарію на князя мукачовського, а з тым и на містного русинського князя?
Кидь пближе поникаєме на сесе звіданя, увидиме, же и сесе, як тулькоє иншоє, має матеріяльный спак. Монахы мункачського монастыря повадили ся из мункачськым католицькым плебаном за право зберати діжму. Тогды, жебы засвідчити своє обычаёвоє право, написали фалшовану листину, котру датовали 1360‑м годом. Задарь же фалшивость листины доказали Антоній Годинка, Алексей Петров, московськый всеучилищный професор Голодняк, задарь же вказали на нещастно вубраный датум, на факты фалшивости письма, стіля, языка: велика часть русинськых и иншых славянськых писателюв щи и нынї тоту листину бере за праву. Сись многостолїтый спор нерозрішимый: фахові арґументы приця туй стыкают ся из національным чуством и міняючов ся по формі, айбо не по содержаню політиков.
У листинї Коріатович фіґурує як основатель мункачського монастыря. Туй натрафиме на такоє твержиня, же князь прийшов до Мадярської Краины из 40 000‑ным допроводом. Се, очевидно, было бы рішителным про демоґрафичный состав містного жительства, ёго происход и ёго язык, айбо твердо вопросноє, як у тых часах, пругнаный из дня на динь Теодор годен бы быв орґанізовати такоє громадноє переселиня. Історикы Єнев Сабов и Вілмош Бийлай не случайно зазначают, же такый великаш, што мав 40 000‑ный допровуд у тых часах бізунь не мусїв утїкати. У пудписї листины Теодор Коріатович названый князём мункачськым.
Туй не ладиме розберати многостолїтый спор за достовірность листины, прото мусиме спомянути за єден цїле значущый придодай XVIII. столїтия. Животні інтересы монастыря на горї Чернек, респективно єпархії подвигнули Іоанікія Базіловича, васіліянського протогумена, вшорити вшитко, што в ёго часї мож было знати за мункачську єпархію и вєдно з тым за пудкарпатськых Русинув. Ёго великанська робота ( Brevis notitia...) появила ся у Кошицях меже годами 1799 и 1804. За главну завданку поклав собі потвердити достовірность спорных документув и фундацій, вшорити именный лайштрик мункачськых єпископув, и тым потвердити правосилность и законность єпархії. Могуча шеститомна робота, вшелияк, вуповнила завданкы уд сих намного булші и, на кунцёву міру, стала ся майважнїйшым зборником документув, документальным жерелом русинської історії.
Хоть яка спорна Коріатовичова листина — уднявши єї преувеличованя, из леґенды ведені практичні заключиня — Коріатовичова бая не иншоє, лем запоздала леґенда русинського ґенеза и елемент національного усвідоминя. Статуя у мукачовськум замку, Корятовичова площань в Ужгородї сут матеріяльні образы тої леґенды, и так їх треба приймляти.
И хоть подольськый літовськый князь сам не быв Украинець, не быв также ани рімокатолик, ани ґрекокатолик, ай якраз пудля нынїшної стямкы — пган, сімболізує тверду традіцію другого в історії Русинув монастыря ґрицького обряда (первый, грушовськый у Марамороши, быв спустошеный), традіцію мункачської єпархії, розвившої ся из нёго, а зачим народ сись не мав иншу автономію окрем церькуної — и само русинство. 
Майтвердїйші представителї концепта приселиня у Мадярськуй Краинї — Антоній Годинка и Александер Бонкало, айбо и многі меже славянськыма научниками сёго никаня ся держат. Любопытно, же и совітська ‘наука’ тоже, лишивши за Русинами пріорітетні права автохтонув, в иншум держит сесю лінію, тадь так ‘яснїйше ясного’, же меже Русинами и Великоукраинцями не є ниякої національної, етничної розлукы. У розвиваню концепта приселиня, ачий, Александер Бонкало быв май радікальный. Рішително твердит (у хронолоґії часто ся удкликуючи на Антонія Годинку), же тоты Русины, котрых давні хроникы познают на порузных містах державы, ничраз не мают общого из нынїшныма жителями Пудкарпатя. Сесї послїдні лем по татарськум вторгнутю, по ліквідації засїчної сістемы прийшли у многых габах приселиня на свої днишнї бывалища. Король Бийла IV. россяглі хутарї за засїков роздарёвав своим пудтримователям. Землї доста было, лем робутных рук помало. Землепаны удты вербовали населникув, де из вшелиякых історичных причин дуже небізувноє житя было. Из Карпатського згуря, из Галичины, Буковины, щи й з Подоля гет многі дячно пуйшли, лишивши свою утцюзнину, жебы з надїёв на лїпшоє, май людськоє житя основати нові села на другум боцї границї. Перед тым (и рунобіжно из тым) пробовали были землепаны Волохами населяти крайню, прото, сёму вандрувному народу чажко, не по дяцї, было сїсти на єднум містї. Приселиня Русинув орґанізовали шолтисы и кинизї (перва назва хусновала ся волїй на западї, а друга на востоку). Перва позната шолтиська листина из 1322‑го года валушна. Из робот Антонія Годинкы и Александра Бонкала, а в новійшый час — Пала Енґела, Пийтера Токача и Іштвана Удварія — шолтисув и кинизюв можеме и на имня знати, достовірность контрактув їх бесспорна и сяк, по нынїшнуй термінолоґії, шолтисы и кинизї сесе пудузятникы, што на договорных условиях землепанам привели кмитьські фамілії. Кидь и самі ладили туй сїсти, та навперед собі вуязали пост бирова, из ним приходячі прівілеґії, кидь не ладили, та тогды, дуставши належну за службу платню, дале ся пудимали привести новых кмитюв.
Населникы новых сел майнавперед мусїли вуортовати лїс у хутарю села, поставити хыжі, розорати поле. Зато даякі годы вуяті были спуд плачиня дани. Їх правный статус на булшинї великостаткув и дале быв особішный. Май на многых містах самі шолтисы и кинизї, сільські бировы зберали дань, и дань тота раз же обычно менша была, гикой на долинськых крайнях, а другый раз, дуже часто меже условиями были не земледїлські, ай лїсні роботы (збераня и сушиня грибув, лїсных плодин), што самому ґаздови давало ширший простур пудимательства, а з тым и лїпшый доходок.
Видав, нико лїпше не знав сесю габу приселиня, гикой Антоній Годинка, што у своюй моноґрафії Утцюзнина, ґаздуство и прошлость южнокарпатськых Русинув, появенуй 1923‑го года, у спеціальнум оглавку занимат ся сёв темов, окреме по каждуй жупі. Не так давно історик, академик Пал Енґел найшов податкы и проштудовав скорое заселиня хутарюв за засїков у жупі Унґ. Пудля ёго шацованя теріторія, вуслобожена по вторгниню Татарув, была пиля 2000 км2 вадь 320 000 катастровых голдув. Залюдниня ишло уд засїкы у бук границї, сежто пирві поселища были майближе ид центрам панств. Залюдниня інтензивно ишло до XIV. столїтия. Дале сись процес испомалив ся и лем у XVI. столїтию завершив ся. Податкы Пала Енґела говорят за 44 села жупы Унґ, основані по годї 1552, розметані дас на половцї теріторії за засїков.
Из моноґрафії Іштвана Сабова маєме доста точноє знатя процеса залюдниня жупы Уґоча, а за жупу Мараморош, котра ся заселяла дакус изгодя, детальні податкы маєме из роботы Вілмоша Бийлая. Из жупы Береґ подобных цїлоохопных робот не є, айбо маєме часточні податкы и знаєме спеціфику орґанізації жуп, из чого мож и туй реконструовати процес залюдниня (лем пасмо Свалява — Липча и долина Боржавы потребовали бы окремішного зглядованя, никаючи на їх спеціфику).
Главно Антоній Годинка, айбо й Александер Бонкало из того вуходили, же хутарї за засїков домак безлюді были, такой ґерметично запирті перед селитвов. Прото у животї нич не є такоє єднозначноє, и сесе статичноє никаня, хоть и потверженоє листинами, валушно бы ближе и зо вшиткыма тїнками проштудовати. Єдно из главнїйшых утвержинь широко приятого концепта пузднїйшого заселиня, же на южных обочах Карпат ипен тоты єтноґрафичні ґрупы жиют, што и в згурю (лемкы, бойкы и гуцулы), язык їх докус близкый, матеріяльна и духовна культура тоже доста родинська, такой-такой єднака.
Се цїле правда, вуявши майбулшу числом ґрупу пудкарпатськых Русинув, долишнякув, котрі жиют на покрайных хутарях, дотыкаючых ся мадярського масива. Уважнїйші зглядователї сёго, меже нима й Александер Бонкало, не найшли меже етничныма ґрупами межуючої Галичины аналоґа сёму етносу. Сам Бонкало на потвержиня свого никаня глядат місто происхода на уддаленїйшых теріторіях. Совітськый украинськый етноґраф, познатый як прекрасный фахман, П. В. Лінтур при публикації своих фолклорных зборникув удмітує особішностї долишнякув, як ‘покаженый, зараженый чужым вплывом’ матеріял. Иншак рішив проблему музикознатель, етноґраф В. И. Гошовськый. У своюй збирьцї співанок, опубликовануй у Москві, сохраняє многі особішностї говора, вєдно з тым текст приспособлює ид нормам украинського языка и подає щи товмачиня по великоруськы. 
Не случайно, же у совітські часы непрестанно вели перемаганя проявув ‘фолклорізма’. Творы, што были давнїйше написані, в ужгородськум книжнум удавательстві Карпаты ‘кваліфіковані’ редакторы переписовали по великоукраинськы и остро стояли против каждої пробы дати первенство містным особішностям. 
Концепт приселиня, фахово є май приятливый, має прото даякі небізовностї, и на тых основуют свої представы сторонникы теорії запертого розвиваня. Важноє в основі їх никаня, же и вни сповідуют продовжателность, лем не из восточнославянськым вадь великоукраинськым народом, ай из гіпотетичным славянськым етносом, што туй мав васальное князюство пуд южнославянськов (булґарськов) володов вадь жив у поязаных меже собов меншых броньках, при котрых были замкові ґаздуства. Як уже споминали сьме, Мадяре при своюм приходї туй поправдї найшли славянськый етнос. Мож бы, ачий, посомнївати сесь каз Анонімуса, кибы го не пудперали податкы археолоґії, історичного землепису, топонімикы.
Што ся тыче археолоґії, щи и сторонникы восточнославянської продовжателности мусят признати, же тутишнї нахудкы мают аналоґы и на теріторіях западно- и южнославянськых, булше того, у даякых аспектах лем там. Вєдно з тым, операти ся лем на археолоґію при дефініції історичного етноса, не докус коректноє рішиня.
Подакоды рспурноє потовкованя містных топонімув из того вукырлює, же научникы не дали позур на міґраційні потокы XIII-XVIII. столїтия, ани на часо-просторову сінхронізацію. Пудля того у первум рядї ся має дати позур на тоты топонімы, што удносят ся до археолоґічных найдищ и споминают ся у середнёвікых жерелах. Кидь сопоставиме языково-історичні, археологічні податкы из неповныма податками жерел, очевидно, же споминаный у тогочасных хрониках на сюй крайни народ быв, мож ганути, южнославянськый. Изглядователї такой єдноголосно говорят, же сись народ из часом пропав, асіміловав ся натулько, же податкы из XІV-XV. столїтия лем дись-дись указуют по нюм даяку слїду. 
Тым кіпом, дотеперішні зглядованя, доказателно достовірні документы єднозначно пудперают никаня сторонникув концепта приселиня. Мусай при сюм уважати и на тото, же обєктивні зглядованя, котрі бы ишли сим стремом, добрых пувсто годув як урвали ся. Совітська доба на возможностї як археолоґії, так и языкознательства клала пута. Спорні давні документы и доднись не вдало ся фахово и на модернум уровни проштудовати. Компілації, основані на некрітичнум похуснованю предешных робот тепирь сут препинами и додаточнов тирьхов. Перед научниками щи все стоит завданка доповнити пролишкы и нарисовати средствами розличных наук повноцінный історичный образ.

Ид новому сінтезу
Як видиме из повіженого, дотеперішні научні результаты не удповіли на вшиткі звіданя етноґенеза Русинув. Вєдно з тым, русинськоє самоусвідоминя, очищеноє уд політичных мотивацій — доконечна составина національного ідентітета и понаглят на тоты удповідї. Тото самоусвідоминя мусит пояти до ся вшиткі духовно-культурні внескы прожитої історії, вшитку цїлов прожитої общої судьбы из тутишныма народами, котру не годна описати нияка статістика и ниякі числа — за реаліями пробытку и всокочиня єдного малинького народа крыючый ся домак байный глубинный інстінкт и тугу самоопреділиня. 
Ради того изглядователї русинської історії не мали бы ся здрыгати ани перед так прузваныма кынєшныма вопросами. На належноє місто бы мали покласти уже такой машинально повтаряні, як факты приимляні представы, опредїлити історичну, локально-історичну вадь культурно-літературну роль и міру про романтичні баї. Все бы мали мати усвідомено, же накулько бы ся не відїли пересвідчиві позіції научника, все їх мож уточнити. Удносно теорії приселиня даякый сомнївок може настати кидь задумаєме ся над двастолїтыма контактами давнїйше асімілованого и новопривандровалого жительства.
 Заставлят ся задумати и варованя тых научникув, котрі упозорняют на важность інтердісціплінарных изглядовань, же сесї дві составины жительства ґенетично не тотожні. Хоть нынї уже сеся проблема ся штудує поправдї дакулькома конарями наукы, ґенетика щи не взята у вузбруй. ґенетичным описом обывательства восточных Карпат занимат ся Іштван Кіселій у россяглуй, цїлоохопнуй антрополоґічнуй роботї Народы Землї — Европа. Тїсну капчу меже антрополоґіёв и ґенетиков не є што пояснёвати. Антрополоґія штудує вонкашні знакы: фарбу очи и кожі, форму головы, высоту тїла, итд., но при тому и частоту базовых ґенотіпув. ґенетика же, упрощено кажучи, изглядує вднукашні законы тых людськых тіпув, котрі за вонкашныма знаками класіфіковала антрополоґія. Хоть термінолоґія Іштвана Кіселія у руськых и украинськых моноґрафіях, у товмачинях не докус бізувна, податкы єднозначні: на обох боках Карпат антрополоґічно єднакоє жительство, альпо-дінарського тіпа (основна маса Украинцюв днїпро-карпатського тіпа). Факт наводит на звіданя, а звіданя на удповідь. Знаєме, же туй жили предкы днишнїх южных славян, давні карваты, котрых изгодя назвали білыма горватами, и котрых существованя нико из історикув не сперечат. 
Представме собі, лем гіпотетично, же нынїшні славянські жителї Карпат потомкы тых білых горватув, и сохранивши свої єднакі призначностї, розвивали ся дале у два стремы. На сївернум, сїверо-восточнум боцї приближали ся ид обєдиняючому украинському языку и культурї, докуль на южнум, юго-западнум — не никаючи на приселиня ґенетично тотожных и числом переважаючых загорян — сохранили и розвили свою особішность, на основі чого мож їх назвати Русинами. Сяка гіпотеза може удповісти, чом паралельно сут лемкы, бойкы, гуцулы и рішити не єден такый роспур (як наслїдованя топонімув на Верьховинї и подобных відиках), якый опонуючі історичні школы годны были рішати лем у формі катеґоричных імперативув. 
Вшелияк, удповідь мож дустати лем по многых изглядованях, класіфікації и потовкованю жерел. Яка была роль волошського пастырьського елемента, котрый быв пестрый етнично, айбо все лем приносив из собов дінарські особішностїы
А чом бы не представити собі, же ипен як результат того непрестанного и порунано пузднёго приселиня украинськый и русинськый языкы днись такі близкіґ Хоть познаті европейські народы и при много меншых языковых розлуках казали свою самостойность. И хоть се примір из иншого реґіона, припомянїм, же днись многі етносы, стративші, забывші свуй язык, сохранили при тум свою національну відму, основану на усвідоминю традіцій. Час ся лишити сталінського опредїлиня націй. 
Мадярська наука у наш час много робит, жебы ся приблизити ид новому сінтетичному пониманю нації. Туй меже первыма треба пудняти роботу Іштвана Удварія, талантного ведучого катедры украинської и русинської філолоґії Нїредьгазської Высшої Школы, но не мож не стямити и роль изглядовательського інститута при Краинськуй Русинськуй Самоуправі. Ёго ведучый, Тібор Мікловш Попович, при популяції біло-горватськуй важныма держит и аварську, и мадярську из часу добываня утцюзнины, нїмицьку и румынську, давноруську, польську и украинську у формованю русинського етноса. Пудля нёго Русины такый сериднё-славянськый етнос, котрый сформовав ся у зонї стыку восточных и западных славян як ллятина дас туцта етносув, што жили у етничнуй гаморі Карпатської котлины.
 Нові просторы про зглядованя, тым кіпом, все май ясні, все май видливі. Фахова робота, прото, потягне ся и на десятилїтия, а вузыв теперішнёсти потребує незадлену удповідь.
Сяка удповідь и при поплетенум етноґенезї єднозначна. Русинськый народ существує, зачим сам себе так опредїляє.
Языкові и культурні змаганя, што держали до кунця добы возрожиня, пак напрекур політичному гамованю наново укріпили ся, а по пувстолїтум терорї зась пудняли ся, тото усвідоминя потвержуют. Феліпе Фернандес Арместо, научник катедры новочасної історії оксфордського всеучилища у своюй книзї Народы Европы, в окремуй статї пише за Русинув, при тому дає на позур, же главна завада росту національного усвідоминя — несформованость літературного языка. З другого боку, тот факт, ож 1‑го децембра 1991‑го года на референдумі — коли рішали за независимость Украины — 78 процентув жителюв повіли ся за автономію (хоть знаєме, же сись пункт бюлетеня быв нароком сформулованый имглаво украинськыма орґанами, які ся боят сепаратізма), оцінює як латентноє чуство усвідоминя особішности. 
‘Наука’, яка ся орієнтірує из центра украинськыма централізаторськыма змаганями не може быти міродатна у сюй проблемі. Приміром, у мішанум украинсько-мадярськум комітетї, котрый и так максімально змагат ся убкрятати всякі конфлікты, украинські члены у кунци 2000‑го года настоюют на никаню, же прихуд Мадярув став ся не через Верецькый перелаз, ай из боку нижнёго Дуная! Туй явно намісто научного аналіза жерел на передину стає актуальный політичный інтерес, у сюм случаи до днись як гурькоє мементо напоминаюча за себе проблема повбновиня помяника мадярськым добывателям утцюзнины на Верецькум перелазї, котроє ся плановало, айбо мусїло ся удкласти перед нападами. Зачим містноє обывательство нич не має против того помяника, штобулше из гордостёв пуддержує тот проєкт, и туй видко пудкопну роботу тої удумераючої пануючої еліты, котра вшиткыма силами сперат природноє житя сёго реґіона сериднёї Европы, хоть и за цїну десяток тысяч людськых животув.
Сеся унаслїдована из прошлости номенклатура сперат нынї и розвиваня русинського ідентітета и своим панованём у масмедіях держит в інформаційнум вакуумі змаганя містного жительства творити свою культуру.
Непредузятый научник, независимый изглядователь, не сміє дати ся овплывнити текучуй політицї. Зато днись у світлї фактув мусиме говорити за самостойный русинськый ентітет и дати на сесе позур при історичных и сінхронных изглядованях.

Русинські столїтия 
У часї меже 1939‑м и 1944‑м годом так ся вказовало, же годно ся розвити русинськоє усвідоминя, родит ся єдиный літературный язык и зачне ся росцвіт культуры. Стало очевидным, же и русинську історіоґрафію треба будовати на новых закладах. Іреней Кондратович у первум числї квартальника Зоря-Hajnal, порунуючи романтичні леґенды и їх опровержиня, из нещаднов отвореностёв говорит: «не маєме політичної історії, не маєме героюв, задарь ся усиловали такых створити наші історикы. Наша права історія крґє ся у нашуй соціально-Ґаздуськуй прошлости, у соціально-ґаздуськум животї русинського селянина. Тоту правдиву, фактичну історію написати...» має нарожуюча ся русинська фахова наука.
Туй додайме: другоє важноє и через многі столїтия живоє жерело — історія цирьковли. Цирьковли Русинув, котра восточным обрядом споила вєдно русинство, а по унії ґрекокатолицька цирьков у сюм реґіонї тотожна была из русинством. 
Майлїпшый знатель русинської історії, Антоній Годинка признав сесе уже на зачатку XX. столїтия. Ёго моноґрафія Історія мукачовської ґрекокатолицької єпархії (A munkácsi görög-katolikus püspökség története) не лем церьковно-історичноє дїло, ай доднись майважнїйшоє жерело історії реґіона. Также и вун добрі відїв язаня меже соціально-ґаздуськым животом русинства и так прузванов ‘великов’ історіёв. У своюй невеликуй моноґрафії за Русинув, котру вудав 1923‑го года, вказує положиня мараморошськых селянськых ґаздуств, тот порунано высокый благобыт, котрый при натуральнум ґаздустві в общых інтересах землепана и кмитя сформовав ся и держав за довгі столїтия.
Сесї удносины землепана и кмитя закладали ся на природных окремішностях реґіона. Годувна сила малого селочка, покладеного в узинькуй долині потока, лем вєдно из хуснованём полонины и лїса могла стачити на покрытя потреб усе май множачого ся жительства и жадань землепана.
А службы новопоставеных сел часто и зуправды любопытні были. Інтересантный примір сёму вказує установлююча листина унґварського єзуітського колеґіума, поязана из имнём Яноша Гомоная Друґета. Колеґіум переносили до Унґвару 1640‑го года, у кунци добы сих традіційных ґаздуськых удносин. Щедрый дарительный лист дає напуту унґварському справнику колеґіума, пудля котрої «на перевуз негашеного вапна, воды, піску, дерева, циглы тай иншого тирьху фурт шість бірешськых возув має быти на роспорядку, два леґінї бірешы, при каждум по шість волув має быти, єден палїр из драбантом, котрым плацу, кост, питя, шатя Унґварська и Гуминська крайня буде застачати каждый гуд... Єден бірешськый вуз має быти из округа крайника Заєчка, другый из Бранкового, тритїй Беленського, четвертый Верхевиная, пятый Бреня, а шестый Копача, вєдно из леґінями тай из їх платнёв застаченый. Окрем сёго, кидь ся помножит возива, та щи булше возув годен росказати унґварськый справник. Из сих шістёх округув дощкы, шинылы, ляцї, кузлы, зрубові ґеренды, алаші и повалові ґеренды, рінь тулькі собі роскаже, кулькі потребовати буде на ставлю. Жебы все доста было вапна, два села Унґської крайнї, а то Перечин и Раково, уд иднись беручи испуд всякых иншых робот слобожаєме, а лем на ріхтованя вапна роспоряжаєме.... и на палиня циглы валушных дрыв у здубнум часї и доста росказуєме навозити, дати позур як на пец цигловый, так и на фарбу цигел, жебы даяков незбавостёв не погубили ся.» 
Ставляня колеґіума лем своёв величинов была робота необычайна, а иншак службы русинськых сел подобні могли быти и переже, видав, туй мож відїти, же не за даякі нові роботы говорит ся, ай лем за привычні ремесла сих сел. Тым кіпом, хусны землепана у первум рядї натуральні, природного характера были. «Ко Русина має, тот ушитко має» — так говорила тогочасна пословиця. Зато мож порозуміти, же паны великостаткарї и свої інтересы боронили, коли змагали ся сохранити русинські прівілеґії. III. клавзула закона 1484‑го года и XLV. клавзула закона 1495‑го года, котрі изгодя назвали Матяшовым и Владиславовым декретами, вуяли Русинув испуд плачиня корольської дани. Коли, правда, централізована волода у державі трафила у чужі рукы, нависла угроза и над сима прівілеґіями. Двасто годув держала сеся вуйнянитва за вужераня русинськых кмитьськых ґаздуств, сёї надзвычайно крыхкої структуры, и накониць нещастным поворотом історичных подїй (ослабиня и фактична страта независимости Ардяла, ид котрому были прикапчані сесї відикы, восстаня куруцув и поражка Раковціёвої слободителної войны) побідила цісарська комора. Надзвычайно видливо описує сесе вшитко у своюй книжцї за Русинув Александер Бонкало. За ёго описом переповіме ход подїй.
На припоруку віденської коморы 1569‑го года тричленна комісія сходила русинські відикы. Мелдунок Залма, Папендорфа и Паца быв такый, як и чекали: позад них Русины жиют у благобытї и не лем половку дікы, но и десятину и вшиткі инші корольські дані годны бы были платити. Айбо сёго Відню щи пмало было. На діету 1572‑го года цісарь Мікша (Максіміліан) на помуч арґументам уже и немешську чисть прилучає: «Дуже неялоє дїло, жебы Мадяре, праві и природні паны державы діку и десятину платили, коли Русины... котрі зайды и чужі... слободні и спуд дани вуяті были, гикой немеші и лїпші уд Мадярув...» Старші паны прото — на Матяшовы и Владиславовы декреты ся удкликавши — вовтовали, ож и дале из Русинув десятина ся не бере.
Коморї, природно, сякоє не по дяцї было. Видячи, же Русин свого пана — докуль є з чого — вшиткым застачит, спішська комора годом 1571‑м адсяк мелдує до Відня: «...у кого Русин є, у того добра кухня.» И дале, же Русины «не люблят из земледїлства жити, ай волїй скотарьством ся занимают и хоть які файні лїсы вуортуют, жебы пасло мали. Маргов торгуют на велико, тай иншак всяко знают пінязь добыти; много мают дукатув.» И то дале на нехосен Русинам пише, же вухусновавши 7-12 годишноє вуятя испуд дани, котроє дустали при селитві, знимают ся и йдут инде, жебы все слободні были.
Сись образ, намалёваный колоніальнов лоґіков, не бере, вшелияк, на увагу тутишню годувну силу землї, лем свуй хосен истягти намірят ся. Пак ко бы ся чудовав, же коли меже цісарём и князём бухла и за дисять годув держала война, по сих двастолїтых розопрях (и пудгорськых восстанях), русинство пуддержало мадярську борьбу за слободу. Але, и духовна нахыль gens fidellisima має за собов соціальну мотивацію, ґаздусько-історичноє захрыбтя! Што, природно, ничраз не уднимат из нравности, сполягливости и вірности сёї общности. 
Коли цісарська комора (вадь нёв прикликані ‘нові землепаны’) стали неограниченыма ґаздами над животом и смиртёв и у сюм реґіонї, де лем ся исслыз тот ідеальный образ, котрый перед тым малёвалиы Людность ся множила природным путём и далшым приселинём, чим ся природноє про сись край скотарьство все у позадину удсувало, а годувна сила слабої орницї дуже низка была.
Дале ся тягли воєнні походы на Ардял, польські, татарські вторгниня, котрі щи май худобныма чинили жительство. По несереньчливум воєннум походї Дьердя Раковція ІІ. на Польшу 1657‑го года мстиві Полякы пуд везирьством князя Любомирського спустошили Мункач, Береґсас, Сукмар и цїлый Мараморош, и Раковціёвы два панства, мункачсько-чинадїёвськоє и маковицькоє. По сёму Полякы щи трираз до кунця столїтия вторгали ся у приграничну зону.
У куруцько-лабанцькых битках округ Мункача такой докус быв спустошеный. Околицю замка, котрый геройськы обороняла Ілона Зрінїй наёмноє войсько «убжерло, забравши уд селян зерно, скут». Бонкало цітує понус села Гусный жупы Унґ, у котрум жителї малинького села описуют, же тристо лабанцув перебывали за четыри днї у селї и за тот час два віка пшеницї, 190 вік жита, 203 віка ярцю, 243 віка уса, 40 возув сїна забрали уд худобного жительства. Поїли 226 гусок, єдну свиню, 15 пацят, на 3 форінты 46 динарув цїны солонины, и вупили на 22 форінты цїны вина. Поламали бутор и ґаздуські нарядя тай клали собі з них огинь. Пак не чудо, же уд такых салашув змордовані Русины чекали и приимали Раковція як избавителя и слободителя.
За вто и сам князь пише у своих Памятках: «Привюз єм ся до Сколе. На гір за прибытя моє єден добрый стареґа на имня Каминськый Петрунь — гумен тутишнёго монастыря, котрый ня у дїтстві на руках носив быв — слызами радости залляв ся и не муг ся на ня доста наникати, допровожовав ня онь до границї. Начим гвары пуйшли у князюстві мункачськум за прихуд муй, представити собі не мож, из яков усиловностёв и радостёв горнув ся идо мнї наруд... Тоты люде из дїтьми, из жонами приходили и здалеку щи, мене уздрівши, на колїна ставали и руськым обычаём крест метали. У ревности и привержености своюй не лем костом ня застачили, но и, загнавши дому дїти и жоны свої, ставали самі у войсько моє и не хотїли ня булше лишити... и казали, же зо мнов хочут жити и вмерти.» Селяне 161 села Раковціёвого ‘князюства’ зголосили ся пирві у шоры восстанникув, айбо скоро ид ним ся приключили Русины межуючых жуп и затисайські мадярські ‘талпаші’. 
 Русинські куруцы, што воёвали у Раковціёвых шорах, по поражцї не вернули ся назад у свої села, ай всїли ся у спустїлых селах уґочськых, заповчськых и гайдуськых. Сесї межуючі жупы, а также затисайськоє пасмо жупы Береґ стали у слїдуючых десятьлїтиях преймінныма центрами приселиня великых русинськых ґруп. По двох-трёх поколїниях колыбавого хуснованя языка — майбулше в Уґочи — посунувши на юг языкову границю.
Великый Князь быв у русинськум патріархальнум пониманю майнавперед добрый їм ґазда, онь так пан. Не чудо, же постава ёго в усвідоминю жителюв горської крайнї такой-такой байна, леґендарна ся вчинила. 1738‑го года, двадцять шість лїт по смерти Майтиня и три годы по смерти князя, мелдовали спішськуй коморі, же у мункачськум панстві кмитї ся бунтуют. Коли у цирьковли вуголосили, же треба ся молити за цісаря, котрый воює против Туркув, селяне загучали, же не будут ся молити за цісаря, што їх данями, мытом и другыма повинностями затирьхав, волїй за старого доброго свого пана Раковція, обы ся вернув. Мелдунок ся вказав правдивый. Русины вуголосили, же при мадярськых панах лїпше ся мали, бо годишно лем по 12 форінтув платили, коли тепирь по 300 мусят платити у дань. Пыскачув покарали. По-по 60 биґарюв удміряли їм на пяцу у Мункачи перед глотов, што ся зобрала на торговицю. Такоє вто русинськоє мадярофілство, мотивованоє и ґаздуськым інтересом, котрым туй стрічают еґоістичну немилосердость издобывателюв и колонізаторув.
Пудля єдного запису у рукописнум єванґелию мукачовського монастыря василіянув, коли гонячый Раковція ґенерал Монтекуколі зарвав ся из своим полком у варош, «вшиткых гнали из вароша и множество люди забили, меже нима и невинных селян и на чортуську наповідь збурікали цирьков оросвиґовську и пудгородську, варош запалили, а из сёго єванґелия листы вудерли». Раковціёву слободителну войну у многому спечатили и пошистї, котрі велику шкоду наробили у крайни. 
За вусям лїт войны из русинськых кмитьськых телековых ґаздуств лем третина ся убстала. 1704‑го года на каждое село промірно было 12 телековых кмитюв, 1711‑го —лем 4. ґаздуськоє положиня русинства яко первый зачав сопоставляти из обществено-політичныма процесами майлїпшый знатель и історик русинського народа. Пиля года 1600 у горськуй крайни жиючі ґазды мали по-по 4-5 коров, примірно дас тулько конюв, волув, а овиць по много соток мали. Свинї держати туй менше здубно было, зась по булшых селах вирьхнёго поріча Тисы при мало меншых ставах овиць уже было по-по 20-30 свинь у каждого ґазды.
Траґічноє погуршиня ґаздуської сітуації видко по мункачськуй доменії, котра як часть Раковціёвых маєткув май потерпіла. У селах мункачського панства было
	конюв	волув	коров	овиць и коз	свинь	
1625‑го	752	7 945	8 889	13 229	5 500	
1691‑го	101	309	446	792	481	
1729‑го	226	773	1 696	1 957	1 047	
Первый шорик указує цїле розумну ґаздуську політику мункачськых панув замка из добы ґабора Бетлена, пак Раковціёвых; из другого видиме результат спустошиня по куруцькых восстанях у пудгурю; а тритїй указує стабілізованоє на дуже низькум уровни ґаздуськоє положиня. Намісто мадярськых князюв, што ратовали за свою утцюзнину, за свуй народ, панами замка тогды были вже чужі паны, из чужым сирдцём, збаючі лем за сістематичный, богатый доходок. Мункачськоє панство по токмах из коморов дустав єден непрямый потомок майнцського февдального князя, котрый застачив Каролу ІІІ. у часї войны велику позычку. Про Шенборнув сися крайня была натулько чужа, же свої маєткы, што величинов рунати ся могли єдному меншому нїмицькому князюству, такой ниґда не навщивляли. Справованя ґаздуства бізовали на фаховых справникув, лем мерьковали, жебы до Відня сістематично ся заганяла назначена (величезна) сума.
Як туй, так и на маєтках унґської и мараморошської комор на мінімум искресали ґаздуські возможностї містного жительства. Докуль переже селитникы дуставали телек из правом наслїдованя, по войнах спустошені ґаздуства перейшли у властность панств. Руно так могучі лїсы, горські полонины и пасла стали властностёв доменії вадь коморы, а переже Русины без всякого ограничиня, вадь лем за сімболичноє наёмноє могли їх хусновати. Нераціональность сёго самоцїльного пудьятя добрі ілюструє тот факт, же при воинськум міряню на Верховинї, держанум за цісаря Ёзефа ІІ., у кунци XVIII. столїтия, описы часто вказуют закорчілі, здичавілі пасла и косаловы. Затирьханя щи май пуднимали все множачі ся данї и сплаткы, котрі самовольно клали на кмитюв.
На другу половку XVIII. столїтия животні условия кмитьства вчинили ся нестерпимі. Дати шор сёму положиню призвана была урбарська реформа Марії Теризії. Сись світ, прото, далеко є уд главного потока обществено-ґаздуськых подїй, протікаючых у центрї. Урбарська реґуляція, зачата декретом пановницї из 1763‑го года, дала нам якмайбогатші жерела, описуючі долю селян и історію народного ґаздуства. В тому числї и туй, на Пудкарпатю. Любопытно, же зглядованя тых жерел одобряла и совітська ‘наука’, чекаючи уд научникув розудкрытя февдального вужераня. Доста поучна єдна така робота, Каміла Нойпоєра Урбарська реґуляція Марії Теризії у жупах Береґ, Мараморош, Уґоча, у вступі котрої автор говорит, же методолоґію свою будовав на роботах В. Лєнїна Розвуй капіталізма у Росії идр., а также Маркса и Енґелса. Вєдно из тым крітізує роботы ґустава Тірінґа, Іґнаца Ачадія и ‘буржоазных’ словацькых и украинськых історикув. У демонськум світї совітської ідеолоґічної літературы се бы и не было дашто необычноє, айбо книжку вудала Мадярська Академія Наук — 1989‑го года! Много предметнїйша и на уровни робота Іштвана Удварія Русинські жерела урбарської реформы Марії Теризії (Нїредьгаза, 1999). Сесе вуданя уже тым інтересноє, же, даючи окрем ґаздусько-історичных податок и текст урбарської присягы и дивять звідань на русинськум языкови, бере у поле зглядовань и аспекты історії языка и общої історії культуры.
Сесї богаті и, на щастя, такой вцїлові всокотивші ся документы, стали предметом ідеолоґічно беспристрастных изглядовань онь у кунци XX. столїтия. Іштван Удварій, ведучый украинсько-русинської катедры у Нїредьгазї, ачий майактивнїйшый изглядователь русинської тематикы, де сам, де вєдно з колеґом Пийтером Токачом, сістематично усилує ся проштудовати містні урбаріумы, вказати їх локальні призначностї и їх місто в общум ґаздусько-історичнум контекстї. Жебы проілюстровати положиня русинства, туй процітуєме податкы из єдної їх роботы опубликованої у послїднум числї Пудкарпатської Мінервы (Kárpátaljai Minerva): Податкы ид історії обывательства долины Вічі з кунця XVIII. столїтия.
Контракт быв заязаный того года, коли Марія Теризія вудала урбарськый декрет, и дотычно заміны панчины на грошову дань приближат ся ид ‘нормам, зафіксованым по державі’, девятину тай инші подарункы давати туй ниґда не быв извычай. Пак у сякум світлї положиня кмитюв у долинї Вічі рисовало бы ся доста непудлым. Реальность, вшелияк, ани здалеку не така проста. Кибы у сюм, на сїйбу-ораня такой не здубнум відику, забрали булшу дань из урожая, чажк жебы мали дяку кмитї пак ся за плуг брати на сих камінцёватых хутарях. Зато требало посановати и заохотити їх змаганя и усиловность. Што на сих хутарях истратило панство из свого доходку, пак многократно надоложило собі булшыма данями из скотарьства.
Майдослїдно поданёвали учарьство. Каждый ґазда, што держав уцї, каждый гуд мав дати двадцяту вєдно из приростом панству. Кидь было менше ги двадцять, за росплодову уцю и барана по-по 6 ґрайцарюв, за баранча по-по 3 ґрайцарї удплачовати было. Пуд час струнгы — браня дани — справникы щи зберали удкупн за вовну и за сыр. За вовну годишно уд каждого ґазды-учаря 12 ґрайцарюв, а за сыр 15 ґрайцарюв требало дати. Зберали дань и за свинї и за пчолы. За кажду свиню годишно по-по 4 ґрайцарї, за свинча по-по 2. И за руй каждый по-по 2 ґрайцарї платити было. Сякоє удкупн довєдна щи бы стерпноє было, кибы из тым ся удбыли грошові сплаткы. Айбо майчажу дань брало панство за зимованя своих овиць. Уд Гукливої, напримір годишно 145 простых золотых жадали справникы, уд Каноры — 70. Маймало Веретечувськым кмитюм платити было — 10‑ма золотыма зимущины удкупили ся годишно. 
Як сяка зимущина, кладена на цїлоє село, могла затирьхати попоєдного ґазду, добрі мож відїти из урбарськых свідчинь Нелїпины, де сеся дань меже ґазды роздїлена была. Туй ‘лїпші ґазды’, якыма четыриволовых брали, платили годишно по єден ринськый форінт и 34 ґрайцарї. ‘Посириднї ґазды’ вадьже двоволові платили 34 ґрайцарї, а жилярї — 17 ґрайцарюв. Зимущину платив ґазда и так, кидь не держав уцї.
Новїйша повинность обывательства была міхы давати. Промірно єден ґазда мав годишно єден новый міх дати, хоть и сесю повинность село вєдно уддавало. Гуклива мала дати у панство годишно 66 новых міхув, Скотарськоє — 33, а Канора — 16.
Грушми ся платило и за зимлю. Тота сума промірно єден мадярськый форінт вадь 50 ґрайцарюв была. Сесю дань платили и кинизї, айбо они ниякі иншакі повинностї не мали.
Окрем сёго кмитї долины Вічі повиновали ся содержати біреша из возом дїля панства. Што сесе значило, видиме из свідчиня сасовськых: «Дусинськый округ мункачського панства четыри волы купити повинує ся из возом, плугом и до воза валушныма приналежностями. Ид сёму біреша прияти и платити го повинує ся. Из того вуходячи годишно каждый єден кмить свою часть, сежто 17 ґрайцарюв, а жилярь 10 и пувнёго заплатити довжен. Повысше того, село на содержаня сёго сільського біреша у натураліях повинує ся дати дві пожуньські міры жита вадь мішанкы, а на зимулю бірешськых волув два возы сїна.» Аж бы волы здохли, остаріли, заблукали, жертвов вовка упали, вадь мор бы їх забрав, новый ярьмовый скут требало намісто того купити.
Уд повинности держаня біреша и волув мягша была повинность удкупити ‘суху корчму’. Панству ся бы не вуплатило держати корчмы по друбных селах долины Вічі, зато, хоть паленку варити не дозволяло, удкупн за ‘суху корчму’ зберало. Из каждого телекового кмитя по-по 9 ґрайцарюв, из жиляря 4 и пувнёго. Не у каждум селї. Было даґде за ‘суху корчму’ лем по-по 8 ґрайцарюв, а з жиляря 4.
Платили кмитї и за млин, за каждый єден поокреме 1 ринськый форінт и 40 ґрайцарюв. Сесе лем там была серьёзнїйша сума, де были 3-4 вадь онь 8 млинув у хуснованю.
Постоянным доходком панства была и ‘бируська дань’. Сеся у тому стояла, же при каждум збераню дани, панськых повинности, бирув мав даяку опредїлену суму придодати у доходок панства. Коли зберав дїжму, удкупн за свинї, за сїно, за пчолы, за ‘суху корчму’ итд. мав дати панству по-по 12 ґрайцарюв, видав, намісто на тот час удумераючого pennaticum’a. У часї струнгы — збераня двадцятины з овиць — сеся сума пуднимала ся, правда, до єдного ринського форінта и 5 ґрайцарюв. 
Горіспомянуті повинностї вшиткі жителї платити мусїли, сума ся могла вухылити майвысше на 1-2 ґрайцарї на єдного жителя, иншак всї службы булше-менше єднакі были, бо властничков тых вшиткых сел была фамілія ґрофа Шенборна. Діференціація ся чинила по урбарськых обыстях лем никаючи на маєтность, на число держаної тягної маргы. 
Были, вшелияк, и такі повинностї, котрі скапчані были из містныма данностями, из природно-землеписныма особішностями. Приміром, у Сваляві збераня лїсковых оріхув и по-по 25 ґрайцарёва дань на жириня. Подобна, лем уд всякых доходкув независима дань были мотузові гроші. Сесе, правда, невеликі гроші были, годишно 1-2 ґрайцарї (у Сваляві), айбо зато реґулярні и независимі уд права держати конопляноє поле, бо тото жителї удкупали даванём міхув. Сесе быв давный обычай, котрый давав додаточный доходок справникам. У Сасовцї и Сваляві любили и уддавнудавен держали обычай хмілёву дань изберати. Про мункачську и чинадїёвську пивоварнї годишно каждоє кмитьськоє домуство мало назберати у лїсї дас пув пожуньської міры хмілю.
У Нелїпинї жителї платили за право вольного рыбарьства годишно 3 ринські форінты и 6 ґрайцарюв. На притоку Вічі и Латорицї могли за тото рыбарити, кулько хотїли. Не можеме ани ганути, якый из того хосен мали жителї села. Лем тулько знаєме, же у спомянуту суму были включені 6 ґрайцарюв перової данї (pennaticum), котру декреты уже давно заказали были зберати. Жителї Нелїпина платили дань за дрыва, правда, натураліями. У Нелїпинї и Сваляві справникы панства зберали дань на гаёвы. Коло пудгорянського перевоза, аж подаколи требало правити гаюв вадь ладик, тогды зберали из каждого обывателя по-по 3-4 ґрайцарї. Зато пак, правда, задарь могли хусновати на ріцї перевуз. 
Туй пораховані ґрайцарї, форінты налатати нелегко было у долинї Вічі. Не мали роблю, садовину, зеленину, котрі бы спіняжити годны были. Роботы не было наблизь, и фурманков ледвы дашто мож было заробити. Не навыкли ани суль возити. Не знали ани угля, ани вапно палити, ани деревляноє нарядя правити. А кой бы и знали были, та и так не было пяцового міста коло них недлеко. Тогды, 1773‑го года жебы дашто продати вадь купити до Мункача вадь Чинадїёва требало ся везти из возом, майменше на 3 мілы землї. Туды и нзад забрав лем путь єден динь. Сяка незаходна закутина у Бога за плечима, запертость уд світа, уд главных дорог несла и дашто доброє. Лем каммай рідко приселили, всалашили у сесї села войсько, такой ниґда не брали ґаздув у форшпаны. Не робили ґаздам шкоду катуны, ани їх не убїдали. Сеся лїпшиня тогды у біду ся перевернула, коли при такых слабых возможностях заробити гроші мусай было, прото, державі заплатити воєнну дань.
Сись образ, намалёваный из кмитьської каждоденности отварят нам архаичный світ, світ могучых пралїсув, высокогорськых паствищ, до лїта заснїженых, бесплодної землї, майже нестерпимых повинности перед панством. Світ, де про майменші переміны треба десятилїтия, світ куда щи й вуязаня и полеготы, даровані декретом Марії Теризії 1767‑го года, дуйшли лем года 1773‑го и то лем про тото, жебы сесї минутні излегшиня зась могли вучерповати уже уд 1775‑го года. За сесї бесплодні зимлї, за ‘оку лскавый вид’ долины Вічі, за щидрі пасла, за лукы, што родят добру траву, за чисту водичку кырниць и поточкув, за воздух, просоченый пахотов смерекы и бука, за нерушеный патріархальный покуй, за уддаленость уд світа, за скупый фалат хлїба — видиме, чуствуєме — файно заплатили своим панам кмитї сёго відика. Віровали бы сьме, ож урбарська реґуляція спозначно излегшила їх тирхы. И благословляли за ниї добру королицю. Лем тото не стямили, же куртоє излегшиня ограничило ся на час лем єдного-двох десятилїтий, єдного поколїния, бо як запановав у Мункачськум и Чинадїёвськум панстві утілітарізм, вутїснили постепенно жителюв сел из лїсув, из полонин, из лазув, и так животный простур їх скукурінчив ся на тїсно вуміряный телек, на 12-24 коблову ниву, на 9-16 кусцёвый косалув, на сільськоє паствище, и так истратили право хусновати млин за 1-2 форінты, носити из лїса кулько треба дерева, за 3 форінты рыбарьство, и вшиткі тоты хусны, котрі так мудро не прозрадили урбарськым комісарям. Запер ся довкола них світ, и удколи лїсы, корчмы уддали до аренды, удколи прийшли на тото справникы, як мож ищи булшый хосен вутягти, даючи лїс до аренды, упало на долину Вічі, на єї обывателюв скоро поступаючоє охудобниня, котрого послїдкы пак изгодя, у часї дуалізма стрясли політиками, публицістами, соціоґрафами, бо на тот час уже худобность и пропаданя сел у долинї Вічі ‘засвітило’ уже онь до пештського парламента. 
Чужый землепан и лачность коморы, думаючі лем за прямый хосен, на такый путь нагнали русинського селянина, у кунци котрого чекала на нёго лем безнадїйна жеброта, голод и удвандрованя.
Законы 1848‑го года, вуслобожиня кмитюв, лем посятили такоє положиня. У цїлуй державі, а туй щи май, практика роздїлиня землї родила неволю. Вуслобожиня кмитюв давало право дустати урбарськый телек, котрый уже и так быв роздїленый меже дакулько родин. По конечнуй истратї у току десятилїтий все малївшых хусновательськых и обычаёвых прав тепирь уже закон посятив право панства на могучі лїсы, полонины, паствища. Из того вукырлюючу ненавдяченость обывательства дакотрі історикы пробовали вказовати як антімадярську неволю. Жебы своє никаня пудперти и фолклор похусновали як арґумент. На кунци столїтия родило ся много такых народных (?) співанок, котрі вусміюют Кошута и ёго воякув. Автор сих рядкув у своюй роботі Вірный народ Кошутув, врученуй 150‑й годишници революції, доказав, же тоты тексты сут вутворами комісных хормайструв галичськых цісарськых полкув. Сут меже нима такі, што набрані польськыма (!) буквами и напечатані у Кракові. У даякых немешськых фаміліях сохранили ся сесї писаня, та їх ото ‘вунайшли’ ривні фолклорісты через пувстолїтия. 
У реальности 1848-1849‑го года Русины воёвали вєдно из Мадярами за слободу. Якмай значуща была роль русинської інтеліґенції у популярізації ідей революції. Дух, што появ быв у тот час воспитаникув унґварської ґрекокатолицької семінарії добре переданый у співанці, котру самі склали и напечатали на вплыв Петевфіёвых вершув: 
Гет ужерачув до гроба вже! 
Край наш вольный и народ буде! 
Австрія не буде паном туй — 
присягнїм, же не даме ся юй! 
(“Le a zsarnokot a sírba le 
Szabad hazánk és nemzete! 
Uralni téged Ausztria - 
Esküszik, hogy nem fog soha!”). 
Сись дух и дїлом потвердили. Пуддержані своима попами, доґдеєдного стали у шоры оборонителюв утцюзнины и достойно прияли и кару, коли революція была задавлена. Меже героями войны за слободу мож спомянути Андрія Андрійковича, котрый мав рішителну роль у побіднум закончиню мункачсько-пудгородської биткы, Михайла Бачинського из Бачина, силацької поставы, подобного на Кініжія хлописка, котрый по бесчисленых битках исклав голову на полї боя. Обоє были ґрекокатолицькі семінарісты.
По своюй участцї у революції Русины не дустали нияку помуч, котра бы могла лагодити їх все гуршоє соціальноє положиня. Лем помножило ся корчм, бовташув, лихварюв, што своима дорогыма позычками куповали и будучность русинської селянської родины. Такі пудьятя, як основаноє 1877‑го года Вирхнётисайськоє общество пудпоры домашных промыслув, и при активнум інтересї містных новинок, не принесли, не могли принести прінціпіальных перемін у ґаздустві. Не случайно пак великі габы америцького удвандрованя забрали множество русинськых земледїлцюв. Практичні пудузятникы и з того взяли хосен. Аґенты, які перевожовали удвандровалські ґрупы лем за файну суму соглашали ся реалізовати америцьку снию. Се нераз привело фамілію на край упадка, бо лем цїнов жертвеної помочі сородникув могли зобрати суму, котру потребовали на удвандрованя.
Много булшоє значиня мав план ґаздусько-общественых пудьять, орґанізованый ґрекокатолицьков цирьковлёв. Мункачськый єпископ Юрій Фірцак на яри 1897‑го года зобрав парламентськых депутатув уд жуп Унґ, Береґ, Уґоча и Мараморош и подержали нараду, результатом котрої была памтна нота, котру передали дотычным урядам. Туй спомянеме лем дакулько важнїйшых точок сёго детального плана. Уд міністерії культув жадали орґанізацію бесплатных ґаздуськых курзув, дїтськых школок и сиротинцюв. Уд міністра торговлї чекали пудьять в одомашниню ткачства и домашных промыслув (як видиме, и давнїйше уже были такі пудьятя!), ставляню дорог, реґуляції річок и мытных плївок на даякі товары денної потребности. Уд міністра вднукашных дїл просили ограничити галичськоє привандрованя. Надїяли ся на помуч земледїлського міністра у реґуляції паствищ (се щи довг 1848‑го года!) и фаховому вулїпшиню нив. Накониць, уд міністерії фінансій просили справедливо посудити данї и застачити доступні позычкы.
Волода, котра и перед тым пудперала просьбы ґрекокатоликув, основуючи ся на сюй памтнуй нотї, зачала так прузвану ‘верховинську акцію’ и як испытну площань опредїлила свалявськый округ бережської жупы. У наш час майбогаті податкы за верховинську акцію содержит изглядованя Ёвжефа Ботлика, появеноє у томі Egestas Subcsarpathica. У чоло акції став Едмунд Еґан.
Добрый економіст и знаючый довг чоловік из великов амбіціёв пустив ся до роботы, и через гуд по переданю памтної ноты, на яри 1898‑го года зачала ся практична робота. Едмунд Еґан наяв уд панства Шенборна на 15 лїт 12 622 голды и роздїлив меже 4 303 фамілії из 41 села, котрі ся приголосили. Жебы популярізовати модерноє и горському відику соудвітноє ґаздованя, основав три вказові ґаздуства, а 1899‑го года у Нижнїх Верецьках орґанізовав за шість тыжднюв держачый ґаздуськый курс про пудкарпатську інтеліґенцію.
Про розвуй скотарьства дав ґаздам на дуже добрых позычковых условиях 1 600 коров и 500 росплодовых овиць (ставы худобы на Пудкарпатю при пудлых ґаздуськых удносинах и удсутстві условий про скотарьство за послїдні сто, сто пятьдесять лїт дуже ся погубили). Жебы змягчити безроботя 500 робутникув наяли на ставляня дорог.
За три годы ся росширила сїть позычковых дружеств, котра дїятельством своим убгорнула вшиткі села округа. Лем за пувдруга годы булше ги на 50 000 корун позычок вовтовали 484 своим членам. Фактично сесе дїятельство на дисять годув опередило сїть дружеств Гондя, котра ся изгодя росширила на мадярськых теріторіях! 
По зачаточных успівах акції Едмунд Еґан предклав росширити єї на Хуст у Марамороши и Велику Березну вадь Перечин в Унґу.
Верховинська акція казила животні інтересы дотогды на русинськум народї паразітуючых торговцюв, корчмарюв, лихварюв, котрі уд зачатку аґресивно на ниї реаґовали. Грозили робутникам, котрі у нюй участковали, у Вирьхнюй Быструй, де пуп предсїдник позычкового дружества быв, булшераз пудпалили фару, попадю ножом порізали, накониць, 20 септембра 1901‑го года Едмунда Еґана, котрый ся вюз до Унґвару, пиля Лазув забили. Ёго память народ благовінно сокотит, прото памятник, што стояв на містї ёго смерти, у недалекуй прошлости, якобы позад причины росшириня дорогы — щез.
Хоть смирть Еґанова велику страту знаменала про росшириня дїла, акція ся продовжовала. 1911‑го года уже дас 21 000 голдув роздїлили на аренду 3 063 ґаздам из 66 сел. Вєдно из тым 6 000 катастровых голдув конечно перейшло у властность ґаздув и сел. При позычковых дружествах появили ся и конзумні склады товарув. У тот час на Верьховинї были 143 позычкові дружества и 77 конзумных складув. Позычкові дружества мали 35 819 членув и уставный фонд 2 577 580 корун. Сума позычок, даных членам перевысила 6 міліонув корун. Зачали давати бесплатну правницьку помуч, помагати из лїпшинём паствищ и лазув, из куплёв росплодового скота. Формы школованя, котрі Еґан лем на пробу орґанізовав быв, зробили реґулярныма, зачали участковати в орґанізації сезонных робот про Русинув на Низинї.
Вшиткі сесї акції зоперла война, у котруй Русинська Крайня стала ся боищом, а пак прилучиня ид Чехословакії.

Сімбол русинської общности — 
ґрекокатолицька цирьков
Як бы сьме не оцїнёвали ґенез русинства, документально потверженым є факт, же перва віра сёго масива славянського жительства была поязана из восточнов цирьковлёв. Вопрос віросповіданя ранного славянського жительства не стоит, бо сеся ‘лїсна’ погранично-стражна людность независимо уд етноса уполы поганська была. Попы, котрі при дворї Ержії Локєтек были и котрі знали казати и по славянськы, приналежали ид чину домініканув, они могли быти вандрувныма казателями, айбо и місіонарями. 
Русинські привандровалцї, частёв орґанізовані, частёв поокреме приходячі, лем якмай рідко привели из собов школованого попа. Телек, на котрум пуп сїдав, часто дустав ятя испуд дани. У каждум панстві тото ся иншак рішало, но часто наслїдовати такый телек не мож было. Кажда община пудля свої можности будовала молебницю вадь цирьков, на дакулькых містах были они значущої архітектурної цїнности.
 У прінціпі приселникы належали пуд юрісдікцію тої єпархії, из котрої прийшли были, айбо на практицї здаленость, непрохудні дорогы и не на послїднум містї писані и неписані законы володы нової державы сесе чинили невозможным. Первыма церькуныма центрами русинства монастырї были. Много їх ся появило у Марамороши и Береґу, меже первыма из первых учинив ся по часї мункачськый василіянськый монастырь на горї Чернек. Сись монастырь быв при майважнїйшум пануючум центрї крайнї, мункачськум замкови и, видав, при ёго пудпераню, гожиню стало реальностёв, же монастырь росширив свуй авторітет на вшитку крайню и по часї из нёго вчинила ся єпархія.
Образованя єпархії, як тулькоє иншоє у русинськуй історії овито фатёлом многых леґенд. Меже нима тоту, же Теодор Коріатович, як суверенный пан крайнї основав монастырь, сміло можеме удверечи. Можеме ся согласити и з тым, ож єпархія не єдным конкретным фундаційным листом ся установила, ай як результат розвоёвого процеса. Се бы ся злагожовало и з тым, же листины сперву споминают протогумена лем як гумена мункачського монастыря, а онь уд середины XІV. столїтия называют себе ведучі монастыря єпископами. Александер Бонкало тоту точку кладе на 1439‑й гуд, Антоній Годинка на 1458‑й, а Тівадар Легоцькый щи скорше, у 1880‑х годах, называв 1491‑й гуд. Меже сима точками яло бы прияти волїй перву, бо она появила ся по майсвіжых податках. Александер Бонкало у моноґрафії Русины называт первого гумена монастыря, отця Лукача, котрый у лїтах 1439-1445 сповняв єпископські довжностї. 
Юрісдікція єпископа мункачського была тогды дуже слаба. Законодательство державы у тот час росколну восточну цирьков не признавало за руноправну. Власть монастырського гумена все ограничовало доброє вадь злоє удношиня пана мункачського замка. Майпаче, у добі Бетленовуй, пак Раковціёвых, сежто у цїле довгум часї, капітан мункачського замка ґелшейськый Янош Баліны зайграв величезну роль у судьбі єпархії. На зачатку и мараморошські попы не ладили признати вирьхность мункачського гумена, ай передняком своим гумена грушовського монастыря держали. Положиня сільського попуства было тогды правно и матеріяльно небізувноє.
Уже на зачатку XV. столїтия были пробы споити дві цирьковли. Польські ґрекокатоликы 1595‑го года споили ся з Рімом. Сим попуство їх дустало вшиткі прівілеґії, якым ся тішили рімокатолицькі попы. Дєрдь Гомонай Друґет, видячи нещастноє положиня славянського попуства краины, пуддержовав ідею унії. По довгых приготовинях, 1646‑го года прийшов шор на унґварську унію, котров прилучили ся попы спішські, шарішські, земплинські, унґські ид Ріму. Попуство Береґа и Марамороша, зачим ардялські князї унії ся сперали, до года 1745 убставало у православнуй вірї. При сёму Русины мали двох єпископув, єдного ґрековосточного, а другого ґрекокатолицького. (Майлюбопытно, же при сюй двуйнистости даколи оба єпископы были єднов особов, точнїйше стояли у чолї обох важнїйшых монастырюв!) 
По унії ґрекокатолицьку цирьков пудрядили яґерському єпископу. Школованя попув орґанізовали у яґерї и Нодьсомбатї (Тирнаві), у рімокатолицькых семінаріях. Изгодя дуставшоє туй дуже серьёзну пудготовку попуство стало главнов силов у змаганях против яґерської вирьхностї. Бо такой за уніёв рушила ся тверда вуйнянитва за вирьхность над ґрекокатоликами, жиючыма на южных обочах Карпат. Ледвы што минуло два десятилїтия по унґварськуй унії, як єпископ хелмськый появив ся у Рімі (фактично на просьбу сына Софії Баторій, Ференца Раковція І., великоможного пановника мункачсько-чинадїёвського и маковицького панств), жебы и в інтересї укріпиня правосилы свої єпархії домагав ся назначиня такого єпископа у Мункач, котрый бы не быв пудряденый яґеру, а через нёго Естерыому. Рім удклав рішиня и запросив свого віденського нунція, через котрого дустав контрарґументацію мадярського прімаша, де говорило ся за спонтаноє основаня мункачської єпархії. 
Сята столиця стала перед особішнов и доста поплетенов церьковно-правнов проблемов. Первым дїлом ся мало рішити, ко має право назначиня єпископа. Сесе муг быти
а) князь ардялськый, як основатель, а также за обычаёвым правом и практиков того часу;
б) за тым же обычаёвым правом и практиков княжый дом Раковціёвых, як пановник тамошных обывателюв;
в) цісарь за правом мадярськых королюв;
г) русинськый митрополіт, зачим и другых уніятськых єпископув ун вусячує;
д) сама сята столиця.
Послїднї дві возможностї, вшелияк удпадают, бо вусячовати єпископа цирьковли латинського обряда може лем тот, ко ид тому обряду належит, и сята столиця уд добы Сятого Іштвана не мішат ся у назначиня єпископув у Мадярськуй Краинї. Не менше чажкоє звіданя было, же по удбывшум ся назначиню ко вусятит мункачського єпископа. Россужиня Ріма соломоново было: не рішают нич, ай из того вуходят, ож и не є такої єпархії, сяк у поспис мадярськых єпархій, составеный 1701‑го года мункачська не трафила. Се причина тому, же в історії крайнї зачала ся єдна чажка доба, коли єпархію справовали самозвані єпископы, покликані привандровалі єпископы, адміністраторы из имглавов юрісдікціёв, при тум у практиці убстала двуйнистость єпархії, бо велику часть Марамороша и Береґа мав пудрядену собі росколный єпископ. Характерноє про сись час положиня, што было 1648‑го года: на западных відиках крайнї єпископ Липницькый сповняв єпископські довжностї, у Сукмарї и Заповчу — Монастелі, у столичнум монастыри на місто упокоившого ся тогды росколного Зийкана вубрали Метода, котрого признавав и пановник князь Текелій. Хоть Метод дав ся вусятити молдавськым (росколным) митрополітом, из уніятами держав добрі взаймины. Айбо скоро ся вказало, же сёго мало, бо быв безвідомый, неукый и што немаловажно, не знав ся из людьми сходити. Не минути было засяг прімаша и цісаря. Познатый у мадярськуй історії из немайлїпшого боку кардінал Колонич привюг из Ріма Де Камеліса, родака ґрицького острова Хіос, дуставшого таліанськоє образованя, и 1689‑го года ёго назначили у чоло мункачської єпархії. Сяк на практицї родив ся прецедент, же пудля нсновы кардінала король назначив мункачського єпископа и тот дале пуд вирьхностёв яґера убстав ся. Тогды, вшелияк, се была лем пуста тітула, бо вшиткі хусны, котрі на основі обычаёвого права мав до того монастырь, на тот час уже забрали были. 
Майже уд зачатку мункачські єпископы вирьхность яґера сперечали. Усвідоменов ся стала сеся розопря меже годами 1742-1766, коли єпископы, апостолські намістникы Михаил Ольшавськый и Іоан Брадач стали у чоло сёго двиганя. На успів прийшли онь из помочов Марії Теризії, котра просила Рім, обы канонізовав єпархію. 1771‑го года вусятили первого повноправного мункачського єпископа, Іоана Брадача, што и до того сповняв довжностї єпископа. Через два годы, по ёго смерти, став у чолї єпархії Андрій Бачинськый, великанська творча постава из никаня церьковно-правного, культурного и ґаздуського. У часї ёго тридцятьлїтого дїятельства резіденція перейшла у роспущеный єзуітськый колеґіум (1775-76), рішили ся у повнуй мірї правні и ґаздуські проблемы єпархії и зачав ся розвуй русинського языка и культуры. Андрій Бачинськый майзначуща русинська постава добы просвітенства. Вуводив ся из немешської фамілії галичського коріня. Отиць му быв сященик у Бенятинї унґської жупы. Андрій Бачинськый учив ся первиць у єзуітськум колеґіумі в Унґварї, пак вуходив теолоґію и філозофію у Нодьсомбатї. По вусячиню довжый час служив у Гайдудороґу, удты уже каноником трафив до Відня як представитель ґрекокатолицької цирьковли. Дякуючи вдатнуй роботї вубрали го 1772‑го года єдноголосо на мункачського єпископа. 1777‑го года дустав тітулу дїйного тайного радника. Яко первый из мункачськых єпископув исподобив ся стати членом вирьхнёї коморы парламента. Уд 1780‑го года и до смерти (1809) жив и робив в Унґварї. У послїдні годы ёго єпископованя унґварська семінарія цїлком перейшла на латину. Про цирьков заслужив ся вуданём біблії и катехізма и дуже много зробив, жебы сформовав ся функціональный у широкых сферах русинськый язык. Ёго многосторонні інтересы вказує тото, же 1804‑го года Єнськоє общество мінералоґії вубрало го своим членом. Лишив потомкам неоцїниму 9000-томову бібліотеку, котра доступна была всїм інтересантам. Ёго наступникы были вірні народу и цирьковли, в добі возрожиня и революції роздїляли долю мадярського народа, а в майсмутных часах ґаздуського упадку, як видиме, были вдухновителями и сторонниками верховинської акції.

Основы русинського образованя и культуры
а) зачаткы
Кидь поникаєме на ґаздусько-общественоє положиня, на нелегку судьбу цирьковли, очевидно нам буде, же серьёзный культурный живот, писемство пудкарпатськых Русинув у ранню добу ниякраз не могли ся появити и настати. Переміну, як не чудно, принесло протестантство. Русины, правда, у старуй вірї убстали, айбо попы їх уступили ся напору своих вірникув, котрі хотїли жебы їм так проповідали, як тото протестантські казателї чинят. Дїля того зачали хусновати из Польші взяті книгы, у котрых были так прузванї учительні єванґелия, казаня на сяточні и ярминкові днї, котрі по своюй дяцї переробили, доповнили містныма бабонами, причтами. Ипен у сёму майбулша цїнность тых рукописув, а также в языку, котрый зафіксовав тогочасноє стояня языка містного жительства. Шкода, же з них лем дакулько убстало ся, як и з товковань біблії, из котрых нам доступні дас пувдруга туцты.
Майпопулярні были так прузвані зборникы, томы енціклопедичного характера, што содержали леґенды, вершовані повіданя, народні казкы, природописні, землеписні інтересницї, апокріфы на біблійні темы, такых дас туцет проштудовали зглядователї. На сякых зборниках формовали ся представы як русинськых попув, так и вірникув, тото мітичноє світониканя, из котрым и теперішнї фолклорісты ся стрічают. Інтересні и полемичні церькуні творы XVII. столїтия, меже котрыма треба пудняти Tractatus contra latinos et graecocatholicos (1672-1681) Михайла Росвиґовського, познатого щи пуд писательськым псевдонімом Андрела вадь Михаил Феодул. Появиня сёго вуйняного твора на оборону старої віры, руно як и довгый час задержаня православної віры мож убяснити учиннов пудпоров ардялськых протестантськых князюв и хустського замкового каштеляна.
Поезія сёго часу представена у первум рядї церькуныма творами. Май зната меже нима Піснь о образі клокочовськум, предметом котрої є штурм Відня (1683) и вуслобожиня Буды. Непознатый автор нарікат, же и куруцы, и лабанцы наробили великі спустошиня. Автор ґерманофіл, видит у віденськум цісарёви заступника христіанства. Майлюбопытна пука рукописного писемства сёго столїтия, же авторы, віроимо попы, батькы, добрі знают мадярськый язык, помагают собі ним, коли хыбит їм иншоє слово, вадь про паралельноє хуснованя. Сесї рукописы также дают ясно відїти, же язык майюжної ґрупы Русинув, долишнякув за минулу четвертину столїтия такой не змінив ся. Сись скорый період русинського писемства протяг ся и на зачаток XVIII. столїтия, коли цирьков, што дустала свою орґанізацію, зачала практиковати и ширити розличні формы урядного, публично-правного и цівілно-правного писемства. З основностёв намалёвав образ писемства XVIII. столїтия Антоній Годинка, пак куртоє убзираня дав Александер Бонкало у своюй малуй моноґрафії. Майточнїйшый аналіз, солідный из никаня языка дав, вшелияк, Іштван Удварій, фаховый лінывіст из Нїредьгазы. У моноґрафії Русинськоє (карпатоукраинськоє) урядноє писемство XVIII. столїтия у Мадярськуй Краинї аналізує призначностї рукописув, належных ид розличным функціонально-жанровым сферам. Указує, же майближе ид народнуй бисїдї сут документы цівілно-правні, докуль в уряднум писемстві мож відїти домінованя церьковнославянського и галичського давноукраинського языка.
б) просвітенство и доба возрожиня
У серединї XIX. столїтия у церькунум писемстві дає ся відїти спеціфична злука елементув літературных и народных. За сим проявлят ся тенденція ид чисто церьковнославянському вадь новому руському языку, вшелияк, майвысші результаты у сюм періоді вказує канцеларня єпископа Бачинського, де сформовав ся пудкарпатськый майстровый язык, язычіє, котрый пак хусновали слїдуючі два-три поколїния інтеліґенції. Чистый народный язык продовжовав жити лем в окремых реґіональных центрах.
 Русинськоє скорописноє урядноє (канцеларськоє) писемство появило ся и у печатаных данях, книгах, приміром, в Урбаріях, в Общум законї..., вуданум при Ёзефі ІІ., у катехізмах (1801 и 1803). Катехізмы из пера Іоана Куткы жили онь до зачатку XX. столїтия. Переуданя и лінывістичный аналіз сих катехізмув, а также первых букварюв про школы зась є заслугов Іштвана Удварія. У ёго репрінтї Куткового букваря из 1799‑го года, у позадслові, окрем того, же аналізує подобні змаганя за сто лїт, зачавши уд єпископа Де Камеліса, дає на позур, же тритїй оглавок сёго невеличкого школного учевника, наука свіцька, написаный лемковськым говором Земплина, тым языком, што послужив изгодя основов восточнословацького літературної нормы.
Основов образованя все быв добрый уровень школы. Нараз по унії зачали поразово из державного скарба вадь из спішської коморы пудпоровати школованя русинської моложавы в Яґері и Нодьсомбатї. Іосіф Де Камеліс, ґенадій Бізанцій и Михаил Мануил Ольшавськый помучныма книжками усиловали ся пудняти духовный уровень попуства. Ольшавськый орґанізовав школу и у Мункачу, де главным держали усвоиня латины. Зато єпископ дав 1746‑го года у Коложварї пуд назвов Elementa puerilis institutionis in linqua latina книжочку, де пуд каждым латинськым шориком быв шорик по русинськы вадь церьковнославянськы. Конечноє рішиня настало, вшелияк, лем 1776‑го года, коли Марія Теризія основала унґварську духовну семінарію, де сперву наука ишла по латинськы и по церьковнославянськы. 1809‑го года перейшли цїлком на латину и лем даякі предметы давали по русинськы, а изгодя по мадярськы. Хотяй многі дале учили ся в Яґері и Нодьсомбатї, дакотрі у Рімі, Відню вадь ипен Естерыомі, огромна булшина ґрекокатолицькых попув уд послїдної третины XVIII. столїтия вуйшла из стїн унґварської семінарії. Такойже туй, в Унґварї, учили и канторув.
Вєдно з тым, усиловна наука латины не пуйшла на хосен образованю у материнськум языцї. Андрій Бачинськый 1798‑го года розжалено пише, же вуходивша латинську школу и на попуськоє призваня голосяча ся моложава такой никус не знає народный язык. Урвала ся продовжательность меже даколишныма попами, што народ учили из зборникув, и новов інтеліґенціёв добы просвітенства. На латинї написав своє могучоє історичноє дїло Brevis notitia fundations Theodori Koriatovics (1799-1804) Іоанікій Базілович, протогумен чина василіянув. Также збулша на латинї, а частёв по церьковнославянськы, писав унґварськый протоєрий Михайло Лучкай‑Поп (1789-1843). Ёго главна робота, Historia Carpatho-Ruthenorum, убстала у рукописї, лем переробка по руськы появила ся по ёго смерти (1874-1877). Важна и высокого уровня ёго робота Grammatica Slavo-Ruthena, котра появила ся 1830‑го года у Будї. Из никаня розвою культуры материнського языка майважнїйша ёго двотомна збирька казань, котра є приміром комбінації русинського и церьковнославянського языка. Горіспомянуті катехізмы и букварї Іоана Куткы, основані нараз на руськум, русинськум и церьковнославянськум языках, а майпаче чажкый латинського духа сінтакс катехізма, были невалушні про хуснованя у сільськых школах, прото употребляли ся за сто лїт, и як оцїнюют їх, ‘народ ид ним привык’. 
Доба мадярського возрожиня захватила собов и Русинув. Фурт булшу роль не лем в общественум животї, но й у пріватнум играла двоязычность. Испозначный представитель сёї добы — Василь Довгович (1783-1849), парох лучанськый, мункачськый, накониць хустськый, дописный член Мадярської Академії Наук. Читати-писати научив ся у роднум Золотарёві у Марамороши, уже 13 лїт мав, коли трафив до Хуста, пак до Мараморошської Сіґоти на мадярську школу и ґімназію. Філозофію учив ся у Великум Варадї, богословиє — у Нодьсомбатї, на попа вусятили го в Унґварї. Єднако добрі писав по латинськы, по русинськы и по мадярськы. Ёго роботы увідїли світло світа у майавторітетнїйшых Научных Зборниках, Вирьхнёмадярськуй Мінерві, Партнерї. Быв правый енціклопедіст, занимав ся и музиков и малярьством, участковав у редаґованю філозофського словника Мадярської Академії Наук. У своюй автобіоґрафії споминат за 48 латинськых, 36 мадярськых, и 10 русинськых своих робот. Из них напечатані были лем дакулькі.
На добу возрожиня паде и дїятельство братув Дулішковичув, Ивана и Михайла, котроє ся зачало щи в період абсолютізма. Иван занимав ся русинськов історіёв. Главна ёго робота Историческия черты Угро-Русскихъ. Михайло печатав землеписні и народописні роботы из мараморошської Верьховины меже иншыма у Хосенных Забавах и Научных Зборниках.
Майбулша русинська творча постава первої половкы XIX. столїтия — Александер Духнович. Родак из Земплина, вуходив серидню школу в Унґварї и Кошицях, пак теолоґію в Унґварї. Сперву робив в єпископськуй канцеларни, пак воспитателём дїти унґського пуджупана Петровая, два годы робив у селї душпастырём, пак назад трафив до Унґвару нотарём єпископа, накониць, назначеный быв пряшовськым каноником. Уд 1843‑го года при нюм на довгі годы Пряшув чинит ся центром русинського духовного живота. 1850‑го года основав Литературноє заведениє Пряшовськоє, котроє, правда, власть скоро закрыла. Своёв роботов змагав ся майнавперед пудняти культуру народа. У єднуй рецензії Іштван Удварій дає на позур, же скорші творы Духновича основані были на тогочаснуй мадярськуй літературнуй традіції. У тот час ёго національні представы искладовали ся из мадярськым патріотізмом. У знамени сякої патріотичної відмы змагав ся послужити свому народу, што му быв майближый. Перва ёго робота, Книжиця читалная для начинающихъ, Буда, 1847, богата и розманита, написана церьковнославянськым языком, помішаным из русинськым. Ученикам ся любила, зачим як язык, так и содержаня добрі розуміли. Автор бесплатно роздїлив дві тысячі еґземпларув меже учениками. Ёго далші книгы, у первум рядї назначеный ученикам Краткій землеписъ для молодыхъ Русиновъ, як и молитвена книга, драма, романтична історія из славної прошлости Русинув, вшиткі наміряли ся служити національному усвідоминю Русинув.
Потомкы знают ёго як поета, из ёго имнём поязуют дві поезії, котрі ся берут як русинські гімны. Перва, Подкарпатскіе Русины, / Оставте глубокій сонъ, молитва ид Богу, што поправдї має характер гімна. Друга, Я Русинъ былъ, есьмъ и буду, / Я родился Русиномъ, верш высокого русинського духа, поетичный національный маніфест. Їх будительна сила величезна была, пробудила інтерес русинської інтеліґенції ид свому народу и языку.
в) русофілство у другуй половцї XIX. столїтия 
Мож ся чудовати, же Духнович, позад того, як доказав, ож и народным языком, котрый хусновали уже два столїтия сільські попы, батькы, мож літературу творити, сам пуддав ся панславістичнуй аґітації. По руськы, вшелияк, не удало ся му нич вартоє написати, истратив ґрунт. Лишив сись світ 1865‑го года, а русофілы тогды взяли ёго имня на свуй прапор. Не проблема доказати, же русофілство чужоє пудьятя было. Исе знає уд Александра Бонкала до Іштвана Удварія каждый непредузятый фахман, и в прінціпі сесе мож держати доказаным. Главный орґанізатор капчі меже Росіёв и славянськыма народами Монархії быв віденськый посул, православный сященик, а вєдно из тым аґент тайної службы, реакціонарь М. Раєвськый. Ун роздїляв «великый рубиль», посредствовав удвандрованю фахманув и писателюв Мадярської Краины, пудпоровав публикації по великоруськы итд. Ревно му помагав и юромськый православный душпастырь, тогды К. Кустодієв. Руськыма старанями многі русинські книгы, што готовили ся у печатнях Буды, Пешта вадь Відня, пуд видом ‘фахового рецензованя’ переписовали на літературный руськый язык. Голосникы руського стрема меже пудкарпатськыма Русинами нараз по смерти Духновича в Унґварї основали Общество С. Василія Великого. Хоть за цїль собі поклали образованя народа, вожаї общества (Адолф Добрянськый, Иван Раковськый, Віктор Кымак, Кирил Сабов, Александер Митрак) завзятым русофілством своим уже навперед опредїлили стрем двиганя. Вудали дакулько руськоязычных школных книг и журнал Свтъ, котрі лем меже своим кругом росширяли, а дале не найшли читателя. Як дає на позур Александер Бонкало у своюй моноґрафії, уже у первум числї журнала опредїлили проґраму общества: «За красноє писемство нам и говорити не є што. Маєме готову розвиту літературу, лем щи не зробила ся нашым общым богатством. Нам не треба творити літературу, як наші мадярські братя творили, нам лем ся треба научити тоту, што є... Треба ся змагати, жебы сьме усвоили уже готовоє руськоє красноє писемство.»
Сяка проґрама самоудріканя общины мала успів у минулум тысячолїтию у Брітанії, Франції. Што ся тыче предкладаної літературы, проґрама могла бы быти и реальна, аж бы потенціальный читатель, народ, муг сись язык розуміти. А што ся тыче містної літературы, літературної передачі спеціфикы народного живота, тутишнї русофілські писателї невалушні были из руськов літературов ся вурунати. Їх посириднї вадь волїй слабі писаня хыбаль што, и то дуже рідко, заінтересуют даякого усиловного філолоґа. Пробы из журналами Свтъ, Новый Свтъ, Карпатъ скоро ся минули пиля недостачі читателюв и передплатителюв. Лем Листокъ удавав довжый час єден из майактивнїйшых русофілськых писателюв, Євґен Фенцик (1844-1903), за свої гроші.
У вожаюв двиганя, Адолфа Добрянського (1817-1901), Ивана Раковського (1817-1885), видиме и політичну мотивацію. Адолф Добрянськый, єден з орґанізаторув пражського славянського конґреса 1848‑го года, хотїв излучити Галичан и пудкарпатськых Русинув у єдну адміністративну крайню и прото сперву Відню служив, а пак у часї слободительної революції вчинив ся поправдї проводимарём Москалюв (“muszkavezető”): при руськум войську служив австрійськым урядным представителём. У часї абсолютізма быв главным наджупаном четырёх Русинами населеных жуп и дарив своим пудтримователям добрі посты. По вурунаню щи мало пробовав из парламентськыма змаганями, айбо неодовго перенюс ся до Ильвова, пак до Інсбрука. У творах ёго видиме богату фантазію, яка не бере у позур ани історичні факты, ани практичну реальность.
Иван Раковськый быв учитель унґварської семінарії, пак у пятьдесятых годах у Пештї — офіціальный русинськый товмач володы, котрый законы и росказы намісто русинського товмачив на великоруськый язык. Написав Руську ґраматику, быв права рука Добрянського. Уд 1859‑го года до смерти быв парохом в Ізї, пак не чудо, же туй у два десятилїтия до світової войны быв центер схізмы, православного двиганя, пудпорованого из Кієва.
Меже їх послїдователями треба спомянути Анатолія Кралицького (1834-1893). Без сомнївку талантный протогумен унґварського василіянського монастыря у своих повіданях увічнив живот містного народа, тоты повіданя, правда, в ильвовськых данях печатали ся, сяк не могли прямо вплывати на пудкарпатського читателя. Як історик завзято зберав памяткы містної культуры (спомянїм на куруцькі верші Калмана Талія!), правда, ради народа и цирьковли не здрыгав ся ани перед фалсіфікаціями. Правдоподобно, же Мункачська Хроника, датована годом 1458, ото ёго ‘робота’. Ун написав літературный твур Князь Лаборець, котрым пак зачали маніпуловати, як історичным жерелом.
Меже иншыма варта спомянути Ивана Сілвая (1838-1913), што пруйшов необычный путь живота. Родив ся и рус у давнуй мадярськуй немешськуй фамілії в Уґочи, де у тот час щи было колимбавоє хуснованя языка. Зачав пробовати свої силы у літературї у тот час, коли абсолютізм удсував мадярську культуру набук. Сесе и ёго ґрекокатолицька віра вели го раз на попуську дорогу, а пак ид тогды пануючому русофілському двиганю. Пуд псевдонимом Уріил Метеор став ся майплоднїйшым пудкарпаторусинськым писателём XIX. столїтия. У своюм животописї доста ся прозрадив: «Въ начал 60‑хъ годовъ мое вдніе въ русскомъ язык было еще недостаточно. Оно ограничилось простонароднымъ говоромъ. Если я принимался читать книгу, писанную на литературномъ язык, въ ней встречались слова, значеніе которыхъ я вообще не понималъ, или только догадывался о значеніи оныхъ; если я желалъ что нибудь изложить по русски, то прежде долженъ былъ составить по мадьярски, и то самое переводить на русскій языкъ; но и тотъ переводъ выходилъ крайне неуклюжимъ, тяжелымъ и исполненнымъ мадьяризмами; а что относится к произношенію, о соблюденіи удареній покамсть не могло быть и слова.» И при такуй слабуй ‘руськости’ вун побурює ся, же є «и донын немало людей, отдающихъ предпочтеніе простонародному говору надъ литературнымъ языкомъ, основываясь на томъ предположеніи: будто бы образованіе и развитіе литературы должно исходить изъ живаго народнаго говора».
Уже спомянули сьме Євґена Фенцика, говорячи за ёго Листокъ, айбо мусай щи и тото додати, же вун щи єден творитель леґенд. Написав поему Корятович, подобну твору Кралицького Князь Лаборець. Александер Митрак (1837-1913) мав поетичні амбіції, айбо видячи ограниченость языка дав ся на составиня словника. 1881‑го года за свої гроші в Унґварї вудав Русско-мадьярскій словарь, из котрого три тысячі еґземпларув даровав Обществу С. Василія Великого. Оберненый Мадьярско-русскій словарь вудали лем 1932‑го года.
Хоть и днись меже Русинами многі сесю русофілську ґарду честуют як великанув містної культуры, судьбу сёго двиганя, творув ёго участникув опредїлив тот факт, же не мали они живого стыка из народом, из народным языком. Мож честовати їх личну позіцію, айбо їх літературный внесок быв лем другорядый. Наперек сёму, щи на зачатку чехословацького періода русофілськый стрем быв у публікаціях опредїляючый, хоть и не мав пуддержкы русинської людности, ґрекокатолицької цирьковли вадь значных партій.
Мадярська волода любила бы была перемінити сесе нестерпноє положиня и зато, зачавши из школства, бізовала на Ласлова Чопея составиня школных книг. Язык сих книг поправдї близко стояв ид народному, а главноє помышлиня было, жебы потовмачити на русинськый язык тоты учевникы, што тогды ся хусновали. Волода зачала вудавати и єдну новинку пуд назвов Недля (1898-1919), а уд 1886‑го года в Унґварї вуходив русинськый часопис Наука. И меже писателями такі были, што давали позур на народноє образованя и писали народным языком. Юрій Жаткович (1855-1920), душпастырь из Стройны, котрый быв автором доцїле фаховых історичных робот, написаных по мадярськы, дакулько повідань появив по русинськы. И Авґустин Волошин, котрый ся прославив своёв пузднїйшов політичнов ролёв, зачав свуй літературный путь як писатель-народник. Вун редаґовав Науку и 1907‑го года опубликовав єдну доброго уровня ґраматику.
г) чиста кырниця народної культуры
У сюм періодї ид народнуй культурї май ближе стояли жанры и проявы самої народної культуры, основані на розличных фолклорных формах. Відїли сьме, як уже скорше світ народных віровань проявив ся у зборниках. Александер Бонкало вказує и на тото, же пиля удсутности образованої авдіторії, читательської цїлови, у русинськуй народнуй поезії не была така своєфайтова цензура, котра у мадярськуй історії вплывала на творы духовної культуры мадярського народа. Ипен зато сесї отворинї, без майменшої нещирости творы, народні балады, баї, казкы много што можут повісти нам из русинської прошлости. При зачатках збераня русинської народної поезії стояли мадярські етноґрафы. Етноґрафичні роботы первых зберателюв: Тівадара Легоцького, Михайла Фінціцкого, Антонія Злоцького, Калмана Жатковича идр. — появляли ся майбулше у мадярськых фаховых журналах и публікаціях. Не случайно, же унґварська секція Мадярського Народописного Общества образовала ся уже 1891‑го года. Цїле обєктивный и все готовый на діскусію Александер Бонкало у своюй моноґрафії, говорячи за народні співанкы, балады, и сам ся пуддає їх зманї, лірично говорит за сесї співанкы и за оживаючі з них образы русинськых відикув и Русинув. Дає на позур, же из сих співанок мож увідїти ґаздусько-соціальноє положиня русинського общества. Характерно и тото, же з них можеме познати такой вшиткоє ростинство и зврядь Карпат и тот землеписный реґіон, у котрум Русины, де роботу глядаючи, де як катуны, де як слугы оріентіровали ся, гикой дома. Майкрасші у русинськуй народнуй поезії балады и баладичні співанкы. Говорячи за русинські історичні співанкы, припоминат нам, же герої туй сут не из украинської історії, ай король Матяш, Раковцій и Кошут (онь сесе послїдноє май інтересно, тадьбо знаєме, як даякі изглядователї ипен тото пробовали доказати, же у русинськуй народнуй поезії сут мотивы неприятельства сопротив Кошутови). Як лкутку удцітуєме єдну, по мелодицї куруцьку співанку, што має и пузднїйші елементы, котру и Бонкало достойнов увагы держав.
Мадяра истискли,
Нїмця пуднимают,
На слободы наші,
Криво позирают.
Утцюзнину нашу
Нїмцї потоптали,
Вольностї-слободы 
Гет уд нас забрали.
Польшу потрепали,
Мадярську Краину,
Менше нас честуют,
Ги тоту звірину.
Сесю історичну співанку тіпичнов числит и Дюла Ортутай у своюй роботї Русинсько-мадярські поязаня у народнуй поезії. Бонкало дотычно сякых співанок твердит, же козацькі и великоукраинські мотивы проникли за Карпаты лем у майнедавнум періодї. Зато жалустноє тото змаганя из совітської добы, котрым ся старали доказати ипен сопротивноє.
Робота Ортутая вказує и множество иншый паралелій, што яжут народну поезію Русинув ид історії Карпат и Дунайського пріча. Народописні податкы, курті приповідкы, співанкы, пвісткы, подані автором, май непосередно и лїпше гикой політична арґументація доказуют, же русинськый народ, хоть и ограниченый етничныма границями свої вутцюзнины, перейшов єднов історичнов дорогов из народом мадярськым и в прінціпіальных моментах прошлости и наперек антімадярськуй пропаґації стояв по боцї Мадярув.
Ортутай, удкликуючи ся на Годинку, констатує, же в історії русинства ачий майрішителным часом была доба куруцька. Годинка пересвідчиво доказав, же у часї слободителної войны каждый тритїй Русин став у шоры Раковція, и без малого половка из них пожертвовала свуй живот за ідею мадярської (а при тум и русинської) слободы. Сякоє не годно пропасти без памяткы у народнуй відомі. Тай зуправды, у смутных, упалых пословицях сёго народа, што мав нелегку долю (Буде, як Раковцій прийде: сежто ниґда), руно як и в леґендах за будушлуючого князя (вадь сына му), котрый колись-то прийде дому — жиє тото пониманя, же сеся слободителна война за них, за худобный народ точила ся. У три годы по смерти князя, 1738‑го года, на сїверо-восточнуй Верьховинї розгірило ся, же Ёвжеф Раковцій, сын князюв, дому вернув ся и ходит перебратый меже людьми. Воздухы ся нагріли, нещастный люд из ндїёв ждав, а нові землепаны и собі у каждум торговцю, подорожнику відїли куруцького аґітатора. Дюла Ортутай меже повіданями майславнїйшого приказовача Михайла Федича — што быв русинської проды, айбо родив ся уже у мадярськум окружиню, зашто споив фолклорный світ обох народув — найшов леґенду за скрываючого ся Раковція и за тото, як го прозрадили. Бо народна відма живит ся не значущыма історичныма датами, ай вічныма истинами, што скрывают ся за історичным дїянём. Ортутай нам подає и русинські повідкы за короля Матяша, указує їх поязаня из локальнов історіёв. Чудно, же й Ортутай прияв тоту думку, што ся росширила уже у нашум столїтию, гибы удносины русинського народа и Кошута уже не были такі непохмарені. Сяк зато стало ся, бо мадярськый етноґраф не знав тот уже горі спомянутый нами факт, же рекомі антікошутовські русинські співанкы дали были написати у цісарськых галичськых полках, а в нашум столїтию історикы и фолклорісты, што стратили нерозрывну поязь часу, найшли їх и удцітовали из них. Вєдно з тым, Ортутай найшов у русинськых співанках, котрі подав, признаня мадярського вітязьства, чуство общности, зато роспур тот лем излудный, тым булше, же у русинськых народных співанках, найме у катунськых, зась лем видко прояв родинської душі.
Ортутай у курту минуту примириня щи оптіміст. Кличе на помуч дух Едмунда Еґана, Мікловша Барты, Ендре Одія, тужит по такуй Мадярщинї, де буде пановати дух слободы и соціальної справедливости, пуд котрым ся зыйдут вєдно мадярськый и русинськый народы, вірні народы Раковціёвы. Їх судьба, вобще судьба Мадярської Краины зависит уд того, ци реалізує ся тота туга. Історія — ги нераз перед тым — и нынї зрадила не лем сесї два народы, но и вшитку розлогу сериднё-восточної Европы. И будьме щирі: сам Ортутай не убстав вірный сим ідеям. 
Ласлов Варій Фабіан, аналізуючи зобрані ним балады из періода по 1945‑м, занимат ся товмачинём фолклорного покладу на мадярськый язык, новочаснов тіпізаціёв баладного матеріяла, аналізом сістемы мотивації. В опубликованых ним зборниках силно ся дає вчути тото наміриня, жебы сись етноґрафичный матеріял удокремити уд ёго сериднёевропейського контекста. Из роботы Ласлова Варій Фабіана видиме, же сесе лем исчасти ся му повело. Пиля тых вплывув, што поправдї уддїёвали из-за Карпат, вшелияк, не чажко ся находят западноевропейські поязаня — беручи порунаня из родинського умілського жанра — одомашненость туй, у світї ґотикы, зудты привандровалых тем. Окрем сёго, видко муцный вплыв мадярського фолклора (хоть зборникы намірено убминают теріторії из мішаным жительством!) и проникнутя мадярського языка у тот архаичный вадь и новочасный текстовый матеріял, котрый творит майцїннїйшу часть русинськых народных балад. Сесї знакы тысячолїтого вєдножитя природні и взаимно богатят культуры. 
Што ся дотыкат музичного матеріяла, уже Иван Гарайда, значуща постава Пудкарпатського Общества Наук, оцінюючи єден зборник співанок, давав на позур, же у сюй крайни вказує ся даяка двуйнистость. У восточнум кутї пануют мелодії коломыйкові, докуль май на запад характерно мелодичноє співаня. Сесю двуйнистость признавала и єдна из первых изглядователёк русинської народної музикы, др. Марія Патакій. Она зазначат, же на русинськых церькуных співах відїти восточный вплыв. Вєдно из тым меже розличныма конарями русинського народного умілства ипен народна музика прияла до ся майбулшоє мадярськоє уддїёваня. Оно, прото, взаимноє. Бийла Бартовк, родак сёї крайнї, у своюй поруналнуй роботї, при котруй зобрав дас сто мелодій у пудкарпатськых русинськых селах, установив тото, же мадярські кондашські новты появили ся на вплыв коломыёк и розвили ся у вербункошну музику. Кидь ид сюй арґументації додаме тото, же вєдно йшли воёвати, вєдно служили у войську, контактовали як ґазды, скотарї, твержиня Бартовка щи булше видят ся правыма и дустают характер історично-розвоёвый. У новійшуй добі мадярські народні мелодії дуже силно вплыли на твориня русинського мелодійного богатства. Як указує Філарет Колеса у зборниках русинськых (1923) и галичськых (1929) співанок, сорок процентув пудкарпатськых співанок сут мадярської проды, щи й за Карпатами такых співанок є до двадцять процентув. Мадярськый вплыв відїти у закончинях мелодій на покрученых мадярськых приспівках. Часто мадярська мелодія из другыма словами, из другов функціёв появлят ся у русинськум фолклорї. Окрем сёго, сут такі русинські мелодії, што иншыма своима знаками (пурваный рітм, новоє мадярськоє вединя мелодії, мадярськость музики итд.) вказуют родинство из мадярськым фолклорным богатством. Окрем спомянутых воинськых и ґаздуськых общих условий помагало сёму и тото, же у часї вурунаня обычный быв сезонный удход на жниво у Низину.
Хоть у чехословацькум періодї робота збіглых уд комунізма еміґрантув при чискуй пудпорї принесла из собов пробалованя ширити восточну музику на Пудкарпатю, она дала лем оманливі результаты. У куртум часї автономії Руської Крайнї научна ґарда, што ся ґруповала довкола двоязычного часописа Зоря-Hajnal зробила велику роботу и на ниві музикы. Варта спомянути роботу композітора, зберателя и аранжера народної музикы Дезідера Задора, што продовжовав Бартовкову школу. Ёго зглядованя Коломыйкы у русинськуй народнуй поезії появило ся у спомянутум часописї 1942‑го года, а в соавторстві из Юріём Костюком и Петром Милославськым удав книгу за русинські народні співанкы. Сесе вуданя 1944‑го года, правда, стало на довгі годы лебіжов піснёв зберательської и аранжерської роботы. Маніпулована культура совітської добы остро уважала у первум рядї на етноґрафичні публикації, змагала ся огнём-желїзом вупалити народні языкові елементы, противні украинському літературному языку, алерґечно реаґовала на містні знакы музичної культуры. Характерно, же ани здалеку не русинофіл вадь мадярофіл В. Гошовськый быв єдинственный, ко на пудкарпатськум народнопоетичнум музичнум матеріялї змуг ся вудати фахову книгу — у Москві. Бо московські музикознателї не были пуд панованём містных вожаюв. Ся книга подробно говорит за вусям пудкарпатськых музичных діалектув, їх мелодійні призначностї, точно зарисовує землеписну границю росшириня коломыйкы. Очевидно, же кидь Русины хочут истворити свою властну музику, у ‘высоку культуру’ приведе їх путь Бартовка и Кодаля, а у змаганях своих мают ся операти на народну музику.
Майдавнїйші памяткы русинської архітектуры — деревляні церьквы. Податкы Юрія Домановського из 1936‑го года вказуют, же, на превелику бану, булшу часть їх розберали, коли матеріяльноє положиня містної общины дозволяло поставити камняну цирьков. Но и тоты деревляні церьквы, што ся поубставали, вулучно красні памяткы. Історично ся сформовали три стілї церькуного ставляня. У Марамороши на вплыв Ардяла росширила ся ґотика (Шандрово, Салдобош, Сокырниця, Данилово, Колодноє, Крайниково, Новоселиця Нижня, Апша Серидня). У Береґу и каммай у долинї Латорицї домінує бароко, не у послїднум рядї як послїдованя родовому стілю Софії Баторій и Раковціёвых (сяк поставеный сам чернецькый монастырь, котрый хоть камняный, айбо мінту взяв из сел вышної части долины, як Быстрої, што днись золляла ся из Свалявов, верховинської Каноры, и булшераз переношованої еклектичного стіля цирьковли у Шелестові). У лемкуськум відику находят ся церьквы видливо восточного стіля: туй землепанськый вплыв быв майменшый. Про сїверо-западну часть відика, долину Уга и притокув, характерна трёхдїлна шатрова цирьков. Сякого тіпа красні, умілсько довиршині церьквы в Ужку, Сухум, Вышцї, Костринї, Соли, Чорноголові. В уднукашнум убладунку церьков містами відїти вплыв стіля ренесансного, барокового и цопфового, айбо передусёго можеме ся туй зачудовати народнуй придумливости и чуству красоты.
В ужгородськум сканзенї фахово на высокум уровни вубудовали село-музей. Из каждого відика Пудкарпатя, котрый має свуй ставлярьськый стіль, перенесли по-по єдну хыжу вєдно из єї уднукашным убладунком. И туй видко, як у другых конарях народної культуры, своєфайтові призначностї, зачавши уд гуцульської ґражды (запертого ґаздуського двора, што мав даяку оборонну функцію!) до вказій хыж из етнично мішаных відикув, як сериднёє межеріча Латорицї-Боржавы, Нижнїй Мараморош и долишняцькі села. Сесї послїдні такой анимак ся не розлучают ани членованём, ани конструкціёв уд хыж у довколашных и низинных мадярськых селах. Остра розлука є лем у фарбі. Тоту такой крикляву синю фарбу не мож собі представити меже білыма, глиняно-жовтыма, даколи чадово-чорныма хыжами на Сериднюі Тисї. Пкрытя стріх, што на мадярськых, што на русинськых хыжах у сюй богатуй на лїс крайни єднакоє: шинылы. Уднукашный убладунок як хыж, так и церьков робит чисть русинськым ремеселникам, майстрам народного умілства.
Дуже цїнні и з никаня етноґрафії будовлї, предметы умілства и промысел, поязаный из лїсным ґаздуством, вказує сінєвірськый тереновый музей дереварьства и сплавляня, што пиля погуршаня ґаздуської сітуації є у все мізернїйшум и ветешнїючум ставі. З другого боку, у даякых общественных будовлях, каммай у готеларьстві и гостёвництві множат ся приміры того, як містні архітекты змагают ся народні традіції вмонтовати у свої роботы. Помагає сёму хуснованя опредїляючого, никаючи на стіль и традіцію, матеріяла, дерева. 
Май видливый, май познатый, такой леґендарный конарь русинського народного умілства — рукодїлня, за котру написано много зглядовань. Жебы реконструовати реальноє положиня, удцітуєме єдно давнїйшоє зглядованя, написаноє у часї роспаду чехословацької республикы. Взимі 1939‑го года Иван Керекеш, учитель ужгородської промысловкы, из сёв темов мав серіял на радію. У своюй роботї усиловав ся опредїлити розвоёві точкы русинської людової культуры. Намісто подробного розбора дав много незначнх фактув, што не може не стямити и лаик, из котрх хотїв искласти єден общй образ. 
Як вурушну точку бере тото твержиня, же русинськоє народноє умілство у серединї XX. столїтия — зрілоє, дозрітоє умілство. «Скромні робутникы народного умілства вказуют бізувні знакы умілської и ужиткової здалости, они... люде простого пониманя, в їх роботах, в їх обычаях не лем видко, чути народный и містный колоріт, живеный тїсным язанём из їх давным родом, ай цїле унікальну, удбиваючу чисті жерела свого племени, своих обычаюв, дослїдну и вукрісталізовану культуру, яка и є своєфайтовым русинськым народным умілством» — читаєме у сюй студії. Автор при своих етноґрафичных изглядованях найшов відикы, де сеся самобытна русинська народна культура задержала ся через столїтия у повнуй нерушаности. Сесе так прузвані верховинські відикы лїсоватых Карпат. Меже сима мараморошська котлина, найме порунано майбогатшоє гуцулськоє ‘главноє село’, Ясїня. Русинськоє народноє умілство вказує правый образ животных убстоянь Русинув, говорит Керекеш. Гуцулська и русинська народна культура туй така неповторима, же и меже вуробками, што ся роблят на масовый продай не увидиме шаблонность, и днись задержало ся тїсноє язаня из давнодавныма традіціями, што вубудовали ся через побожну містику и пуддержуют ся силно фанатізованыма попами. 
Оріґінальноє русинськоє народноє умілство ексцелує богатством переливув и многосторонностёв. Русинські народні вуробкы не лем своёв оріґінальностёв правоє умілство — независимо уд спомянутої закорінености у містичных представах — но и зато, бо у повнуй мірї золляті из душов. Вуробок каждого русинського майстра-умілця все живо удбиват, содержит у собі умілську одуховненость ‘божого різьбаря’, прімітивну, айбо захватуючу побожность свого творця. Ціфрованя на русинськых вуробках из вернутых баранячых кож, фарбині простов техников, натулько многотварьні, же лем у друбных деталях найдеме подобность. Сорочкы из высоков шиёв, так прузваным ‘фараметликом’, богато вушивані, но ани туй не найдут ся два єднакі блокы вушиваня, лем главный мотив годен быти єднакый, а все на деталях мож указати рзлуку, котра свідчит за богату фантазію, придумливость изготовителя.
Пиля бізувної рукы майстра вуробок часто нам припомяне дїточу граву фантазію, блискачу інтуіцію. Їх спонтана творчость отварят перед нами світ чуственых проявув, окремішного наставиня, приближености ид маєстатнуй природї. Сись богатый світ наповнят їх мотивы страшныма семиголовыма шарканями, містиков, чудесами. Ко годен зазирнути у душу такої мараморошської молодицї, што вуробляючи ‘казайку’ (кожушок) переносит на ниї розмарный світ своих думок. Якоє байноє ростинство и звірядь можут відїти єї очі, кой без всякого лоґічного плана, лем из автоматичным майстерством парадит нитками розличної фарбы, прошиват баранячу казайку, вадь сорочку из грубых леняных вадь конопляных ниток, котра не стратит свою вартость ани зато, же навперед ладит ся на продай.
Ручні роботы технично зробині из основностёв. Тадь и порозумително, бо сесе плоды довгых спокуйных годин, тихых днюв. Село уже простотов своёв противостоит варошови из ёго верьхотворами ставлярьства, створеныма варошськым чоловіком. Не мож рунати шіковну тякливость простого селянина, приводити єї на общый именователь из часто до уноты вуграненов культурностёв ученого чоловіка. Первый видит ся, гибы заубстав быв за другым, а приця ёго здалостям, основаным на обычаях, ниґда не годны будеме ся вурунати, бо вун ся из нима вродив. Простый сільськый чоловік, што робит на своюм обыстю, не банує за втїкаючым часом, не скупый го вудати кулько треба. Сільському чоловікови час иде помалы, видит ся стояти. ‘Механизованого’ варошана затїгує тверда гонитва за скыбов хлїба и возможность скоро забогатїти. Личного живота не має. Напротив тому стоит радость, што ся крґє в роботї сільського чоловіка, великый епос такої роботы, котра у многых случаях иде на граници ‘черезмірної бабрачкы’, а зато сеся видяча ся черезмірнов бабрачка приносит доброты якости и основности, котрыма ся вуказує народноє умілство.
 Меже декоративныма средствами домінує орнаментальна ґрафика. Удбочиня сут лем результатом простых убстоянь живота, віры, конфесії, бабон вадь традіцій. Благородность робкув, археолоґічна їх оріґінальность пробудили інтерес ид умілству народа Пудкарпатя из ёго приятным споинём орнаментальных узорув у вушиваню, ткачстві, різбарьстві.
На вуставиню 1935‑го года у Празї мож было відїти, які варіанты ноші и вушиваня сут по розличных відиках и селах. Сесе доцят порозумителноє дїло, бо ноша все май тїсно поязана из містом, ги приміром, різбарьство вадь горчарьство, керамика. Вурізаноє танїря хустськых різбарюв, ёго декоративні елементы мож відїти по цїлуй Верьховинї, на гуцулськый деревляный крест можеме натрафити по церьквах и капличках уд Ставного онь до Требуші, айбо пиля шитя и ёго декоративных узорув паде до воч видлива рзлука.
Русинськоє народноє умілство дїлит ся на четыри відикы. Май самобытнїйшый є высокогорськый край, покрижованый долинами, Верьховина, де традіційно вуробкы свої вушивают крижиком майбулше черленов, синёв и чорнов нитков. Уд Волового до Хуста — сесе відик ‘лишакув’, лїсных люди. А тых, што жиют у юго-восточнуй части вирьхнёго току Тисы, ‘гуцулами’ кличут. Верьховинськый горськый відик такой нич не родит, край дуже худобный, без культуры, из деревляныма хыжками без коминув, нагадуючыма хлївы — сякоє положиня фіксує опис 1939‑го года. Люде и скут жиют вєдно, роздїлині лем перегородов из ляць уд спода онь пуд повалу. Хлїб из тенґеричаної мукы печут. Полотно на платя правлят из грубо очищеної уд лыча коноплї. Туй лем дуже порідко де трафит ся май добробытный, май богатый хутарь.
Уд Уга такой до Латорицї, до Свалявського відика, вушиваня так прузваного ‘турянського тіпа’. Туй призначні мінты чорного тона, меже котрі ся заклинюют фарбляні платкы и розличнов техников зробині віртуозні вушиваня. В основі є бессістемное, хаотично перемінистоє вушиваня крижиком из білыма язїлями, вустаючыма, реліфныма, часто на 3-5 міліметрув над полотном пуднятыма товстыма стегами. Иншакый и круй жунської сорочкы. ‘Турянська’ рукодїлня дуже скромно вказує. У подаєдных селах рукавы и ґалірь мужської сорочкы лем мало парадят, вадь и докус нияк.
Перед світовов войнов ткачство и різбарьство дуже ся культівовало. Щи и днись мож найти меже різбарями прирожині таланты, а по хыжах праві давні шіфоны, столы, ложкы, полицї, украшені давныма оріґінальныма орнаментами. Сесю давну орнаментику на югу уже силнїйшоє перемішованя польського, словацького и мадярського жительства з булшої части стерло. Де убстала щи традіція вушиваня, там перебрала форму узкых, продовгастых вкладок, скопірованых из книжок. Хоть сесї вкладкові мінты красні, не вукликают у нас почув давнины. Щи поубставали ся даякі села, де прекрасно знают ткати, напримір, у Великых Лучках пуд Мукачовом, в Онуку пиля Сивлюша и в даякых селах в окрузї Ужгорода, айбо туй у рисунку тканя уже мож відїти мадярськый вадь румынськый вплыв. Пышні черлині смугы из зеленыма, синїма и жовтыма цвітами не прозрадят ниякоє сходство из ґеометріёв давных мотивув и їх тональнов основностёв. 
Тритїй відик из оріґінальным тіпом ушиваня — край ‘лишакув’, зачинат ся пиля Вышнёго Сінєвіра, де жоны носят сорочкы до кусточок довгі, и простерат ся стремом на юг до мараморошської рунины. Фактично се Мараморош. Крижкові мінты туй ушивают памутовыма и вовняныма нитками, формуючи на лицю цїлисту платку рисунка, котрый ся остро вуимлят из полотна основы. На рубах товщі и тонші ниткы заяжут узликами, так жебы друбнїйші мінты сплыли ся из булшыма платками. Фарба и величина сякых платок уд села до села дуже ся мінят. У Нижнюм Сінєвірї на жунськых сорочках вонкашна часть рукава цїлком заповнена великыма простокутныма трикутами, а у Довгум лем узкі смугы перемінюют ся из крестами, покладеныма на середину. У дївок — жебы порузнити уд молодиць — вушиваня доповняют тканём у фарбах. 
На мараморошськуй рунинї, што родит посонячник и тенґерицю, жуночкы парадят ся у таркасті платя, а як прийде суровійшый час, носят красно вушиті кацабайкы. Даякі приналежности шатя шовкові мают. Молоді жуночкы украшают голову пантликастым вінцём. На шию берут коралькові мониста, котрі майкрасші у селах долины Тересвы. 
Айбо уд ушиткых названых тіпув май ся окремит ушиваня ‘гуцулув’, жиючых пиля Чорної и Білої Тисы. Уд Великого Бычкова зачинат ся сись віртуозно-бравурный фарбистый стіль, котрый ся вказує нам своёв восточнов пышнотов. Сесї ‘крижикы’ густо помішані из ‘пувкрижиками’ и другыма густыма мінтами и перебрані из давного тканя. Якый бы не быв ґенез гуцулського народного умілства, уже лем самов малярськов красотов заслужит на увагу сись юго-восточный кутик Пудкарпатя меже хрыбтом Карпат и румынськов границёв.
На переломі столїтия русинськоє горчарськоє ремесло, што розвивало ся у друбнїйшых центрах не могло стати у конкуренцію керамичным заводам. Убстало ся лем простоє вуробиня горщкув, без парады, из простов убливов. Драговська керамика и днись така. Общый образ пудкарпатського горчарьства доповнят процвітаюча над Білов и Чорнов Тисов вуроба давногаличськых декоративных блюд, и предметы горчарьства из Ужгорода, Хуста и Сивлюша, котрі пуднимают уровень убладунку домуств у верховинськых селах. Сесї вуробкы уже докус мадярські. 
Гуцульска рукодїлня не уступит ся давногаличськуй и галичськуй, а вуробкы из Ясїнї, Кобылицької и Косовської Поляны перевысшают єї. Лем мало ся юй уступат якостёв різбарьство, но се уже скорше традіція, гикой живоє ремесло, и нынї доста чажко найти дись по ґаздуствах удкладеный, вадь на пуд испрятаный різаный вадь паленый крест, образ, оковану мідёв-желїзом урну, стару судину, ложкы, кросна. Айбо цїлком традіція не вмерла, бо и днись трафляют ся шіковні різбарї и палячі, які вказуют майстерство давно минулых часув. 
Русинськоє народноє умілство, зачавши уд якостної стороны матеріяла и до естетичної цїнности, котру перед нами отворяє, знає нас все зачудовати и своёв оріґінальностёв, котра означає продовжиня житя русинськых народных мотивув. И туй, як в иншых сферах народного возрожиня майперва завданка творити умілство, основаноє на глубокых корінях народної традіції, на сюм будовати и находити повну збруйницю спрятану, ци щи ненайдену у многостолїтум опытї народного умілства.
Сут щи два такі околы умілства, де до 1918‑го года, держачи ся крітерія нації, народа, лем чажко найдеме окремішный, самобытный матеріял. Сесе малярьство и музика. У музицї пиля народної музичної культуры можеме говорити лем за церькуну музику, што є у многум чужого коріня. Збруйниця вуказовых средств образописного умілства лем по роспаді бировани вказує бізувно містні знакы.

Пудкарпатя и судьба русинського народа 
уд 1918‑го года
На теріторіях обываных Русинами лем по стровуй революції образовали ся орґаны самоуправы — на удлуку уд Румынув, Горватув, Сербув и Словакув, котрі орґанізовали Народні Рады скорше. 9‑го новембра 1918‑го года в Ужгородї створила ся 35-членна Мадярсько-Русинська Народна Рада, котра ся держала прінціпа теріторіяльної цїлости. По єї думцї «зато мусай было створити народні рады, обы вшитко русинство згорнуло ся в єден табур и так могло противостати Украинцям, Румынам, и Товтам, котрі хочут го анексовати.» Предсїдник Народної Рады быв Сімеон Сабов, а секретарь — Авґустин Волошин. 21‑го новембра ид ним ся приключила мараморошська Русинська Рада, а 5‑го децембра 22 села жупы Уґоча. Лем пряшовська Народна Рада была часточно пуд чехословацькым вплывом. Каролїёва волода 15‑го децембра 1918‑го года пуд числом Х. вудала народный закон, котрым опредїлила теріторію Руської Крайны величинов 17 945 км2, што включала повну теріторію жуп Унґ, Береґ, Мараморош и Уґоча, з тым и мадярські и румынські села тых жуп, но не включала русинські відикы Земплина, Шаріша, Спіша. Уточниня границь автономії удклали надале. Силов сёго закона опредїлена крайня мала 1910‑го года 848 428 обывателюв, из того 356 067 Русинув и 267 091 Мадяра, 94 273 Румынув, 93 047 Нїмцюв, 37 950 Словакув. Кладучи у границї нынїшної Закарпатської области з того было 602 774 душ обывательства, из них 334 755 Русинув (сеж дуже близко до предешного числа), 184 789 Мадярув, 63 561 Нїмець, 11 460 Румынув, 6 344 (!) Словакы. Иншых народности было ниже 200 душ.
У смыслї Х. народного закона у Будапештї створили міністерію Руської Крайны, на чоло котрої йменовали Ореста Сабова, бывшого володного комісаря у дїлах Русинув. У мукачовськуй столици у чоло крайнянського уряда поклали Авґустина Штефана. 
У часї франко-чехословацької окупації Верьховины демаркаційна лінія тягла ся через жупу Унґ на теріторії нынїшної Словакії коло Ваян. Тогды щи Томаш ґаріґ Масарик и Едвард Бенеш по силї тайного договора 1916‑го года населеноє Русинами Пудкарпатя из варошами Мукачовом и Ужгородом удносили ид Руськуй сферї інтереса. Республика Рад, лишивши закон Каролїя у прінціпі нерушаным, наміряла ся Руську Крайну доповнити русинськыма теріторіями Земплина и Шаріша.
По упадку Росії и завединю булшевицького режіма, по конзултаціях из союзниками и на куртый час повсталов Украинськов Республиков зачала Прага збруйный и політичный гарц за добытя Русинії. Про сесе вухусновали и Народну Раду вувандровалых Угро-Русув у Америцї, котра на скрентонськум ‘конґресї’ пуддержала жаданя, жебы Пудкарпатя ‘из широкыма правами автономії’ приключили ид Чехословакії. Дякуючи сёму на паріжськум мирнум догваряню представляв Русинув Григорій Жаткович, юрідичный радник Дженерал Мторза. Народні Рады Пудкарпатя — котрі нико на мирнум догваряню не представляв — уже по румынсько-чехословацькуй окупації, у часї заведеної при нюй штатарії часточно щедрыма обіцянками прихылили на приятя пражськых планув. Реалізації чехословацькых планув у многум помуг украинофілськый стрем, провадарь котрого Авґустин Волошин тогды и у слїдучых десятьлїтиях проводив дволичну політику.
У септембрї 1919‑го года по сен-жерменському договору Русинію приключили ид Чехословакії из тым, же на сюй теріторії має ся вубудовати широка автономія про Русинув. Мирный договор границю меже Словакіёв и Русиніёв опредїлив по ріцї Уг и по желїзнуй дорозї Чоп-Ужгород, май посунувши демаркаційну лінію на нехосен Русинув. Из нынїшного Пудкарпатя щи 11 сел бы мало припасти Словакії. 
Тогды пуд чехословацьку власть трафило заселеноє Мадярами пасмо уздовж желїзничної лінії Чоп-Батёво-Неветлен, жебы успокоити інтересы Малої Антанты у прямум желїзничнум споиню. Пудкарпатська Русь мала тогды теріторію 12 656 км2, обывательство пудля первых чехословацькых исписув у фебруарї 1921‑го года — 604 593 душі. Из 11 унґськыма селами, што приключили ид Словакії — 612 442 душі. Рузня майже у 8 000 люди, вуимши 500 душ, сесе Мадяры были. Уд сих исписув зачавши, кидь хочеме знати, кулько было мадярського жительства, треба собі помагати історичнов демоґрафіёв. Бо при первуй республицї у число самостойных народностий зачали раховати Жидув, што дотуль были роздїлині меже мадярську и нїмицьку народность. Кой Жид ся голосив ид мадярськуй народности, власть санкціоновала, же муг трафити до темницї за окламство. Часть Циґанув, што тоже як самостойна народность фіґуровали, записали Мадярами. Усвідоменоє фалшованя было и при записї мадярськых ґрекокатоликув, у первум рядї у селах Батар, Неветлен, Чепа, што и до днись жива практика! У варошах все є часть обывательства из нестабільнов народностнов відомов, се характерно по вшиткуй Верьховинї. За число репатріантув мож лем ганути.
Сесе вшитко взявши на позур, можеме поникати на числа тогдышных исписув на Пудкарпатськуй Руси, што вказуют нам: 372 278 Русинув и 103 690 Мадярув. Лем піціцьку статістичну хыбу вчиниме, кидь ид Мадярам додаме 7 217 душ из неопредїленов народностёв. Число Жидув у тот час — 80 117, Нїмцюв — менше ги 10 000 душ. Число Чехув и Словакув, заповнивших адміністративні посты, приблизило ся ид 20 000. Румынув, які фіґуровали у рубрицї инші, рахуючи пудля податок по румынськых селах — было пуд 11 000 душ. Исписы 1931‑го года вказали: 446 478 Русинув; 116 975 Мадярув; 34 700 Чехословакув; 91 845 Жидув; 12 778 Нїмцюв; такой 12 000 Румынув. Паде до вока число чужоземных повґарюв: 16 558 душ.

Політичный розвуй Пудкарпатської Руси 
за первої чехословацької республикы
Первый ґубернатор прикапчаної ид Чехословакії Русинії, котра дустала офіційну назву Пудкарпатська Русь, быв Иван Брейха. По ёго куртум адміністрованю уд апріля 1920‑го года ґубернатором став ся делеґованый из Дітройта Григорій Жаткович. Ун, правда, видячи, же Прага ничраз не намірят ся осуществити автономістичні точкы мирної лагоды (приведеня у живот самоуправы, искликаня Сойма, вузначиня границї русинської теріторії), уже по єднум годї удступив ся из поста и попиловав ся вернути до Соєдиненых Штатув Америкы. Наступникы ёго, Антоній Бескід и Константин Грабарь, были вірні сповнителї чехословацької політикы, тым май, же їх контроловали пудґубернаторы чиської народности (Еренфелд, Рссыпал и Мезник). Майдовже пудґубернатором быв Рссыпал, котрый пиля інтересув чехословацькых без всякых завад застачав и інтересы свої аґрарної партії. Неопредїлена ілюзія автономії жила до 1928‑го года, коли вступило у силу роздїлиня на провінції и Пудкарпатя стало ся єднов из провінцій республикы.
У Европі перву чехословацьку республику знали як остову демократії. Зуправдї, містні самоуправы вуберали ся, а закон о меншинськых языках установлёвав 20% границю дїля меншин, высше котрої могли будовати свуй культурный живот. Статістичні вукривиня, прото, у многых поселищах сесе чинили невозможным, май паде до вока примір Ужгорода, де уд 1930‑го года упало число мадярського обывательства пуд крітичні 20%.
Зманіпулованость исписув потвержуют и податкы державных и містных уберанок. При зачатках республикы створила ся структура партій. Айбо на партії вплывала и языкова роздїленость общества, котра ся тягла уд половкы XIX. столїтия. Тоты пудкарпатцї, што себе держали Русинами, стоячи за ідею автономії, хотїли быти у Мадярщинї. Руськый стрем стояв на позіціях панславізма, а украинофілы, пуд вплывом еміґрантув, збіглых из совітської бировани, брали себе за часть великоукраинської нації. 
Русины мадярофілської лінії згорнули ся довкола Автономного Земледїлського Союза, котрый меже двома світовыми войнами основав Иван Куртяк, а по ёго смерти провадив Андрій Бровдій. Ид ним мож причислити Мадярсько-Русинську Політичну Партію и Автономну Соціалдемократичну Партію. Руська Народна Автономна Партія, у чолї из Степаном Фенциком як никаючи на язык, так и на віру (православну) уд русинського стрема ся розлучала, автономізм исповідовала лем формально, як політичный маневр.
Меже руськыма партіями треба щи спомянути Руську Робочу Партію и Руськоє Народноє Здружиня. Вєдно з тым партії власти, Аґрарна Партія и Чиська Народна Соціалістична Партія, мали руські секції.
Великоукраинськый стем представляла майсилнїйше ведена Авґустином Волошином Народна Христіанська Партія, айбо туй щи мусай назвати Партію Украинськых Соціалдемократув и Партію Украинськых селян.
Пудля наставы Комінтерна комуністична партія містноє русинськоє обывательство держала Украинцями. Комуністична Партія Пудкарпатської Руси мала притум и много сторонникув меже Мадярами и Жидами. Уд них было што у 1919‑м, што у 1939‑м майбулше, по-по три пусланикы до пражського парламента.
Меже мадярськыма партіями Пудкарпатської Руси значну роль заграла Краинська Христіансько-соціалістична Партія, Мадярська Народна Партія, што уд 1936‑го года золляли ся у Мадярську Зьєдинену Партію, Краинська Партія Мадярськых Друбных ґаздув, Пудкарпатська Партія Правa, основана 1920‑года др. Ендре Корлатом. Сесї партії голосили прінціп теріторіальної цїлости, меже політичныма средствами їх, вшелияк, было много застарілого, унаслїдовали из середины XIX. столїтия свою затятость: «пережиєме!» Сесе, природно, онь по другуй світовуй войнї зробило ся докус непрятливым. Што ся тыче національної політикы, и русинськый стрем сімпатизовав из Мадярами, хоть все силнїйше дуставав властный народностный нбуй. Комуністы мали імунітет сопротив національным проблемам, хыбаль дись-колись на росказ изгорі стали на бук єдного ци другого національного двиганя из тактичных наміринь. Руські и украинські партії шпотали оборону русинськых и мадярськых інтересув. Се злажовало ся з інтересами Прагы, котра свою навдяченость казала и серьёзнов державнов пудпоров.
На кунци 30‑х лїт пиля вонкашнополітичных причин ипен невшореность національного вопроса привела Чехословакію ид крізї и роспаду. Бенеш ищи й у своюм ужгородськум ступиню 1934‑го года говорив, же Пудкарпатськуй Руси дати автономію у тот час все щи пскоро и не треба было, бо, по ёго думцї, лем Мадярам и Жидам бы на хосен пуйшла. Уд 1936‑го года автономичні партії значно розмогли ся и все твердїйше воёвали не лем за май высокый статус як части державы, но и за самоуправу, у чум Прагу беспокоила возможность будучого приключиня ид Мадярщинї, зато удтяговали и дали автономію лем за пару тыжнюв до того часу, коли Мадярщина возьєдинила пасмо, населеное Мадярами.

Ґаздуство Пудкарпатя 
меже 1918‑м и 1938‑м годами 
Переміну державности по первуй світовуй войнї Пудкарпатя пережило як ачий майхудобнїйшый реґіон сериднё-восточної Европы. Без сомнівку, пиля землеписно-ґаздуськых даности причинов сёму было двастолїтоє колоніальноє ґаздованя фамілії Шенборнув на сюй части Раковціёвого маєтку, простором 2 531 км2 (такой 440 000 катастровых голдув), вадь 70% жупы Береґ, котру дустали за воєнну контрібуцію. Приблизно таку поміру мали и корунні маєткы у жупах Унґ и Мараморош, де ґаздованя вели дакус інтензивнїйше, айбо тоже в первум рядї позерали на прямый хосен. Ани мункачськый єпископ Юрій Фірцак и зачата володов так прузвана «верховинська акція» — за што сьме горі споминали — не встигли радікально змінити положиня за пувдруга десятьлїтия до первої світової войны. Забийство Едмунда Еґана, провадаря акції, котрый тужив зробити из пудкарпатської Верьховины «русинську Швайцарію» сесе сімбол, што сімболізує безнадїйность месіяшськых пудьять.
И у низиннум, Мадярами обыванум пасмі не было положиня намного лїпшоє. Пиля порунаної недостачі землї, заубсталости промысла, торговля у пасмі слабо розвивала ся, по збудованю желїзної дорогы она перейшла у многофункціональні реґіональні центры, што стали ближе ид центру державы.
По мирнуй лагодї, аж бы крайня дустала была бажену автономію, могла бы была лїпше ся концентровати на сесї задачі. Удсутство же автономії привело сесю майдалеку уд Прагы и майзаубсталу провінцію у щи гуршоє положиня. Факты свідчат, же волода чехословацька частёв и не мала наміриня дашто міняти.
Чехословацькый Народный Сойм щи 16. апріля 1919‑го года прияв закон за роздїл землї. Наміриня володы было практично розбити мадярськоє пограничноє пасмо. У Пудкарпатю 35 000 населникув дустали зимлю, майбулше при Тисї на тых частях маєткув мадярськых сериднїх и великых ґаздув, котрі нова границя удрізала уд основных їх земиль! Пиля того значні телекы дустали чиські урядникы и проміненты прочиськых партій. Сяк роздїлили 4 538 га. Мадярськоє обывательство дустало 3 голды пиля Батёва — на теметув! 
Булшу часть латіфундії Шенборна продали фірмі Латориця из франко-белґейськым капіталом. Мараморошська доменія Телекіюв трафила на довголїту аренду малтійському рыцарьському чину. Промысел не розвивав ся. У ґаздустві подїл промысла быв лем 2,2%. Правительство лем транспорт, будованя дорог відїло важным, жебы мож застачати сыровину про чиськый промысел. Уд 1920 до 1933‑го года вубудовали 570 км дорог, из того 170 км асфалтовых, 129 мостув, из того 114 желїзобетонных и желїзных.
Мож порозуміти, чом кріза 1929-1933‑го май чажко поразила сесю ґаздусько заубсталу крайню. Офіційна статістика говорит за 110 000 безроботных. У даякых конарях ґаздуства платня ся покуртала на 40% дотогдышної.
Світ онь 1932‑го года дузнав ся за траґічноє положиня Пудкарпатя, коли туй походили Лудвик Рен, Джордж Гамілтон, и коли Золтан Фабрій написав Леґенду голода. Мадярська и русинська опозіція, вшелияк, уже скорше давала знати за біду и понагляла на помуч. На припоруку русинської автономної партії на яри 1929‑го года секретарь партії Иван Бровдій сходив Верьховину и написав захоломшуючый репортаж, даючи на позур світу и америцькому русинству, же верховинські жителї без помочи фізично пропадут. Єдинственый чоловік, што вуйграв на верховинськум голодї быв Щерецькый, предсїдник аґрарної партії: из аґрарної помочи застачив своюй дївцї пувдругаміліонноє віно.
Чехословацькоє політичноє и ґаздуськоє везирьство добрі знало сесї факты. Податкы списув 1930‑го года вказуют, же Пудкарпатя было в Европі май заубстала теріторія, положиня ёго застыло на уровни XVIII. столїтия. Напрекур тому Прага не жебы спомогла сись реґіон, ай колоніальнов данёвов діскрімінаціёв лем дале погуршила положиня. Прекрасні вина из Береговсько-Мужіёвського відика, подобні токайськым, могли трафити на торгы лем на условиях у пять раз гуршых порунано из ледаякым чиськым квасняком. Подобноє знеугодниня чинило ся при добываню и зачаточнум убрабляню дерева. Як и все у подобных случаях власть находила винного за вшитко намісто того, жебы відїла свої ґаздусько-політичні злочины. Иван Олбрахт у своих пудкарпатськых творах, што мали великый успів, на ганьбу чехословацькуй володї нарисовав не дуже онадный образ из того часу.

Віра и культура у Пудкарпатськуй Руси 
у межевоєнный час
Чехословацькі властї были дуже непринадїяні, же напрекур худобности и усвідоменуй антімадярськуй пропаґандї, Русины щи все из носталґеёв споминают на давну володу, на вольні переходы бокорашув, жинцюв по Мадярськуй Низинї, на маріяповчські одпусты. Уже сьме споминали скорше, же Прага ся держала прінціпа «роздїли и пануй», коли пуддержовала політично-языкові змаганя, што были даликі уд тутишного жительства.
Сесе давало ся чути у каждоденности, у практицї культурного живота. Зачим пропаґанда, нашепкуюча за тысячолїтоє притолочиня, вказала ся не ефективна, зачали уддїёвати на формованя народного усвідоминя через віру и школу. Пиля года 1920 зачала ся истинна гонитва на цирьков. Прага змагала ся доказати, же церькуна унія лем Австріянам и Мадярам на хосен была, и русинському народу вернути ся треба ид вірї предкув.
Волода сюды загнала бывшых чиськых леґіонарюв из білоґардістського корпуса (сформованого у Росії из воєнноплїнных и через Далекый Восток (!) вернутого у Европу), из котрых многі привели из собов православных руськых жун. Православні были и руські тай украинські немеші, інтеліґенты, што утїкали перед булшевізмом, офіцеры. У многых селах пругнали попув, які входили бывші мадярські семінарії, а на їх місто дали батюшок, што ледвы знали читати-писати. Образованїйшых попув привели из Сербії(!). Лем сяк могло ся стати, же щи у дисять лїт перед тым єдно-двотысячна пудкарпатська православія, за куртый час ся розмогла на 120 000 вірникув. 
Вєдно из тым вірну традіціям ґрекокатолицьку цирьков удсували у позадину. Єпископа Антонія Папа чиські властї зняли из поста, пак казали из державы. Намісто нёго сята столиця йменовала Петра ґебея, пуд водительством котрого, хоть и в чажкых условиях, айбо вшорило ся положиня цирьковли и попуства. По ёго смерти, што настала 1931‑го года у чоло мукачовської єпархії став капітулськый вікарій Александер Стойка, котрый по єднум годї быв сяченый на єпископа. Єпископ Стойка быв своим вірникам правый отиць, приміром, орґанізовав так прузвану ‘паскову акцію’ при котруй за многі годы худобні русинські родины дуставали білый хлїб и паску на Великдень. Сись, відїло бы ся, невеликый ґест дустав поправдї своє значиня, коли у пражськум парламентї вказали тот камнянотвердый ощипок, котрый їв на каждый динь худобный верьховинськый люд, што не відїв пшеницї, а даколи ани тенґерицї. На полю віры и нравув Александер Стойка змагав ся до кунця представляти тот стрем, котрый пудкарпатські Русины вубрали собі три столїтия перед тым.
Майбулшый панславістськый пропаґатор быв єден буковинськый еміґрант, Іларіон Цурканович, што основав печатню, орґанізовав руську партію, котру содержали на свої гроші Чехы, и як представитель тої партії став ся пуслаником пражського парламента. В Ужгородї содержали руськый інтернат про русинські дїти из худобных родин, де воспитовали їх руські еміґранты — у панславістськум духови. Сесе поколїниє, мож порозуміти, уже рунодушноє было ид Мадярам и судьбі Дунайського пріча. 
1923‑го года образовало ся культурноє общество Александра Духновича, котроє хоть и не стояло на службі панславістськым ідеям, айбо продовжовало великоруськый языково-літературный стрем из другої половкы XIX. столїтия. Зробило велику культурну роботу, мало 30 000 членув и держало свуй Народный Дом в Ужгородї. Уд 1928. до 1933‑го года вудавало свуй літературный часопис Карпатскій Свт. Предсїдником общества быв Євменій Сабов, секретарём за довжый час др. Степан Фенцик. Меже членами были спозначні люде пудкарпатського культурного и політичного живота. Ид сёму треба додати, же и політично опозіційні русинські автономістські партії пуддержовали русофілську культурну політику общества Духновича. Главна причина тота была, же стояли перед новов, дотогды непознатов опасностёв.
Се быв тоже из помочов еміґрантув укріпившый ся великоукраинськый стрем, што сопротив руському у меншинї быв, айбо аґресивностёв своёв скоро добыв собі політичну власть на Пудкарпатю. (Сякоє 1917‑го года відїли сьме у Санкт-Петербурґу!) Украинськый стрем брав собі щи опаснїйшоє поле уд церькуного про напад: змагав ся здобыти школство. У первум рядї зачали пропаґацію меже інтеліґенціёв, меже учителями. Привнадили ид собі Авґустина Волошина, діректора ужгородської учительської препарандії, пак трафили у їх рукы ужгородська и береговська ґімназії, ужгородська мужська и жунська учительська препарандія (туй Волошин всалашив украинськых монашок), мукачовська торгова академія, сивлюшська, иршавська, бычковська, раховська горожанкы итд. Сесь стрем укріпляв ся у пражськум украинськум всеучилищу, в украинськых студентськых издружинях и на розличных высокых школах.
Меже украинськыма еміґрантами май познатым быв др. Панькевич, ґімназійный професор, што сопротив дотогдышнуй ґраматиці руського стрема вудав свою украинську ґраматику. Измеже представителюв русинського обывательства ид ним ся приключили окрем Волошина (што 1920‑го и 1923‑го года вудав руські ґраматикы, у котрых были и русинські елементы!) Юлій Ревай, главный інспектор школ, браты Бращайкы, адвокаты, Авґустин Штефан, діректор торгової академії и ґренджа-Донськый, майславнїйшый їх поет. Духовна остова украинського стрема, общество Просвіта, подобно свому конкуренту, обществу Духновича, основало філії по цїлуй Пудкарпатськуй Руси: на 1938‑й гуд мали 250 читалень и 8 філій. При читалнях давали и театральні представиня. И хоровых ґруп было над сто. 
Пиля заостреної языкової перекы чиські уряды 1937‑го года провели у школах референдум меже учителями и родичами. Результат быв нечеканый. Напрекур єднакуй субвенції побідных 70% дустав ‘руськый’ стрем, котрый содержав и русинські елементы. Украинська ґраматика дустала неповных 15% голосув. Многым было вшитко єдно. Державні уряды рішеня не прияли, вшитко и дале завісїло уд містных політичных сил, в общественум животї, вшелияк, украинськый стрем, котрый по возьєдининю мадярського пасма перенюс свуй центер до Хуста, указовав булшу аґресивность. 
Што ся тыче ґаздусько-техничної базы культуры, меже двома світовыма войнами было на Пудкарпатськуй Руси 35 печатень. Из сих булшина (20) фунґовали на основі державного таріфа, айбо часть на торговых основах. Технично были заубсталі и даликі уд уровня печатень будапештськых вадь чиськых земиль. Лем у трёх булшых варошах, Ужгородї, Мукачові и Берегові были наборні машины, инде наберали руками.
Кажда печатня заінтересована была вудавати свою новинку, бо лем так могла дустати доходок уд рекламы. Як уже спомянули сьме, печатнї зависимі были уд партій вадь цирьковли. Чехословацькыма властями основані и содержані были Державна печатня (Státni tiskarna), Школна помуч, Слобода. Из сих перва єднозначно представляла державні інтересы, у другуй быв силный комуністичный вплыв, а тритя была базов Чехословацької Соціалдемократичної Партії.
Ґрекокатолицькі церькуні и славянські книгы и часописы вудавала печатня акціового общества Уніо и печатня чина С. Василія Великого.
Жидуська (їдіш) была ужгородська печатня Мойше ґеліша. Окрем сёго жидуськый капітал быв у многых независимых и фунґуючых на торговых основах печатнях.
Мядярські публикації вуробляли у вшиткых печатнях Пудкарпатської Руси. Печатня Дюлы Фелдешія, котра уже у предишні десятьлїтия значну роль зайграла в удавательськум промыслї, вудавала заруно мадярські, русинські и церьковнославянські вуданя. У печатни Вікторія вухожовали Карпатськый Мадярськый Вістник и Жидуська Народна Новинка, у печатни Уніо АО — русинського духа ґрекокатолицькоє Убзираня и Мадярськый ґазда. 
Нуканя пресы было на чудо богатоє. 1927‑го года, приміром, на Пудкарпатськуй Руси появляло ся 59 періодик. Из того 22 мадярські, 10 руськых, 5 жидуськых, 4 чиські, 2 украинські, єдна русинсько-мадярська, єдна мадярсько-руська, єдна чисько-русько-мадярська, дві чисько-русинські.
Независимо уд языкової и політичної перекы появили ся хосинні изглядованя, у первум рядї из історії и містної історії. Роботы из історії Русинув, порозумителноє дїло, дотыкали ся й історії Мадярув, и наспак. Никаючи на локалізацію, очевидно, же не личность автора туй опредїляюча, ай тогды можеме говорити за містну фахову науку, коли тема зглядованя єднозначно яже го ид реґіону. 
Мадярськый научник на еміґрації, Андор Шаш, бывшый участник кружка Двадцятый Вік, 1928‑го года написав невелику моноґрафію Из прошлости вароша Мункач. Ищи май значуща ёго робота 1927‑го года Архів прівілеґованого вароша Мункач, 1376-1850, яка нараз и моноґрафія и зборник документув, што и нынї представляє собов цїнноє жерело містної історії.
Изглядователь збирькы музея Легоцького, герешный учитель и археолоґ, Ёвжеф Янкович 1931‑го года вудав у Мукачові доднись назаступної важности книгу Пудкарпатська Русь в преісторії. Вуимлят ся трёма вуданями за межевоєнный час книга Іренея Кондратовича Исторія Подкарпатско Руси для народа, котру автор написав про школы. Серьёзноє языкознательськоє и літературноє дїятельство розвивав Александер Илницькый, єпископськый радник, член капітулы. 1924‑го года орґанізовав в Ужгородї Центральну Вірозащитну Канцеларню, котрої вуданя здобыли велику популярность меже русинськым обывательством. Степан Гладоник познатый у тум часї своим зберательством русинськых співанок. 
Не никаючи на вплыв языково побаламученого положиня на творчу культуру, появило ся порунано много такых робот, што независимо уд языка змагали ся представити русинські реалії. Русинськый народ не творив ся на языкові перекы, ай своим, за столїтия вузрівшым языком и дале говорив. Варто удцітовати туй єдну зазначку Тівадара Ортутая, вузначного ґрекокатолицького дїятеля, дотычно польськых исписув 1931‑го года: пудля них на восточных відиках пиля 3 250 000 Украинцюв и 1 138 000 Білорусув 1 219 000 Русинами ся приголосили.
Сись факт варта мати на позорї поязано из етноґенезом, за што сьме говорили у зачатку, айбо треба уважати и на щи май прінціпіальноє туй усвідоминя ідентітета, язык и основану на нюм культуру. На жаль, у межевоєнный час булшина пудкарпатськых русинськых, украинськых и руськых писателюв учинили ся начинём у руках політичных ґруп. Александер Маркуш, ґренджа-Донськый, Лука Демян, Юлій Боршош-Кумятськый на єднум боцї, Еміл Балецькый, Ёсиф Жупан, Андрій Патрус-Карпатськый на другум. Силно окремит ся измеже сих обох шорув Федор Потушняк, надзвычайно здалый, переимливый на модерні европейські літературні повіяня молодый пісник, котрый появив ся у тридцятых годах из своима вершами, а изгодя став ся славный як фолклоріст.
Наслїдство булшої части з них убстало ся лем фактом історії літературы. Куртоє культуро- и літературотворчоє пробалованя было пудьятоє у періодї, што настав по кунцю чехословацької добы.

Політичный розвуй Пудкарпатя
за годы 1938-1944
По первум віденськум арбітражи населена Мадярами низинна часть золляла ся из давнов сістемов жуп. Сесе убяло вєдно 1 523 км2 теріторії и 173 233 жителюв. На порозї стояло возьєдининя Русинського Пудкарпатя, но великодержавы ся сёму щи дакулько місяцюв исперали. У септембрі 1938‑го года на Пудкарпатю заострило ся противостаня украинськых націоналістув и автономістув. 4‑го септембра в Ужгородї Украинська Центральна Народна Рада держала ‘конґрес’, на котрум Волошин сформуловав жаданя. Прага тоты жаданя завергла. По сюм 20‑го септембра зась мали в Ужгородї схожу, де жадали, жебы ся привели у живот Вілсоновські прінціпы. Накониць, як 6‑го октовбра у Жілінї Словакы вуголосили свою автономію, Прага мусїла признати и автономію Пудкарпатської Руси.
9‑го октовбра образовало ся автономноє правительство Пудкарпатської Руси, міністром-предсїдником котрого став ся Андрій Бровдій. Волошин дустав пост міністра здоровництва(!). У Прагу Бровдій подав проєкт автономії, по якому в урядах на вшиткых ведучых постах мали быти русинські урядникы, в єпархіях Русины мали дустати такі права, які належали самостойным державотворным націям. Уже сись проєкт Празї не по дяцї быв, а коли правительство Бровдія орґанізовало референдум из звіданём приналежности Пудкарпатської Руси, зняли з нёго депутатськый імунітет и заперли го у темницю, удкы ся вуслободив лем на зачатку 1939‑го года. 
Добру пуддержку Прагы дустав зато Волошин, котрый по арештованю Бровдія на другый динь уд имени украинської партії, што была у меншинї, перебрав власть, удсторонив представителюв русинського стрема, заказав мадярські и русинські вуданя, роспустив мадярські и русинські партії и здружиня. Вєдно из тым не прияв и вирьхность Прагы. Именованого Прагов на міністра вднукашных дїл ґенерала Прхалу, везиря чиськых войськ на Пудкарпатськуй Руси, не признавав законным членом правительства.
По возьєдининю заселеного Мадярами пасма Волошин перенюс столицю до Хуста и зачав довкола нёго пуд фурт ся розмогаючым вплывом украинськых еміґрантув и орґанізовано приходячих из сусїдства воєнных сил будовати мінідержаву, створив збруйні силы, Січ-ґарду. По неґативным оцїнам совітської історії збруйні силы Волошина операли ся на білоґардістув и петлюровцюв. Ачий точнїйше буде повісти, же галичські інструкторы зорґанізовали на защиту Волошинської маріонетної державы вдухновену украинськым стремом моложаву, часто добрі уважаючи на свої властні інтересы. Неодовго и сам ‘везирь’, што многораз міняв свої пониманя, став ся заручником галицькых інструкторув.
Чехословацькый парламент 22‑го новембра 1938‑го года прияв констітуцію автономної Карпатської Украины. Сеся державна утварь мала 11 085 км2, обывательства 545 131 душу, из чого 3/4 Украинцї (Русины), айбо много и Мадярув, Нїмцюв, меншина Румынув, булше ги 65 000 Жидув, што мали материнськым языком їдіш. 
Карпатська Украина, появивша ся при пудтримцї нїмицької політикы, сама собов была на существованя не валушна. Не мала достаточного ани промысла, ани земледїлської вуробы. У булшуй кулькости мала лем дерево и суль, айбо політичні убстояня заперли перед нима торгы. Як и вшиткі трафивші у крізу и перемагаючі ся из нёв політичні утварї, и маріонетна Волошинська держава вхылила ся ид терору. Продовжали щи в Ужгородї прияті антірусинські и антімадярські пудьятя, представителюв інтересув сих двох етносув заперли до концентраційного лаґра на горї Думен. Из ‘вднукашным міністром’ Прхалом, котрого Волошин не признавав, лем у єднум случаи найшли общый язык: 6‑го януара 1939‑го года орґанізовали терорістичный напад на Мукачово, што тогды уже приналежало ид Мадярщинї.
12‑го фебруара 1939‑го года орґанізовали ‘вуберанкы’, на котрых мож было голосовати лем за украинські партії. Проіґноровавши вшиткі голосы против, за што писала и преса, у дусї будучых совітськых уберанковых комедій, нараховали читаво над 90% голосув за кандідатув Волошина, котрый на основі так добытої леґітімности искликав Пудкарпатську Центральну Раду, яка, вшелияк, фактично и не зыйшла ся. На тот час остро ся показили удносины Хуста из Прагов. Волошин ладив быв депортовати 15 000 чиськых урядникув, котрі ся приселили за пруйшлі двадцять лїт, и тоты из ґенералом Прхалом, што готовый быв свуй міністерськый пост добыти хоть и збруйным путём, пудняли ся против хустського правительства. Политїли тревожні телеґрамы Ріббентропу уд ёго хустськых комісарюв. Пиля того и мадярська волода не одобряла планы Берліна мати туй свуй плацдарм. 14‑го марця 1939‑го года у Братіславі Народный Сойм вуголосив самостойну словацьку державу. Єдным днём пузднїйше вуголосила свою самостойность и Карпатська Украина. Нїмицька стратеґія на тот час перемінила ся и сягла за Карпаты. Докуль у новембрі, такой по віденськум арбітражі, рішително сперали ся мадярськым аспіраціям, тепирь мовча согласили ся, жебы у 24 годины меже сима двома вуголошинями Мадярська Краина реалізовала свої планы. 15‑го марця на россвітку мадярськоє войсько рушило ся ид Карпатському хрыбтови. Волошин пробовав просити ся пуд нїмицькый протекторат, пробовав зачати ся догваряти из Будапештом, што дотогды удмітовав, айбо нич из того. 16‑го марця щи вуголосив прилучиня Карпатської Украины ид Румынії, пак щи тот динь, слїдом за втїкшым майнавперед главным везирём Січ-ґарды, и сам удыйшов до Румынії.
Мадярськоє войсько 17‑го марця дуйшло до польської границї на хрыбтах Карпат. Ввод мадярського войська як сериднёевропейські, так и западні державы прияли на знамость. Ид сёму удцітуєме два посулські голошиня. Куен-Гийдерварій, мадярськый посул у Паріжу, 22‑го марця 1939‑го года голосив сяк: «Французська обществена думка... вість за історичноє введиня войська у Карпатську Русь прияла у спокою як природну подїю, як лоґічный результат роспаду Чехословакії... У парламентськых кругах чув єм, же створиня общої границї туй прияли из явнов сімпатіёв. У пресї не было такых ступинь, котрі бы возьєдининя Карпатської Руси у прінціпі не одобряли.» Мадярськый посул у Лондонї сяк мелдовав 28‑го марця 1939‑го года: «Русинська и словацька акція Мадярської Краины так в общественуй думцї, як и в кругах офіційных найшла порозуминя.»
Мадярськоє войсько переступило и за фактично провізорну границю словацько-пудкарпатську, котра так ниґда и не была уточнена як границя крайнї. Словакы удповіли воздушным нападом на Ужгород и Собранцї. На налїганя Нїмцюв збруйну акцію зоперли, айбо заятый Мадярами собраницькый округ и стащинськоє солґабіруськоє представительство розлогов 1 056 км2 стали ся інтеґральнов частёв русинської крайнї. Взята уд Словакії, переважно заселена Русинами, айбо частёв и Словаками теріторія приналежала адміністративному представительству жупы Унґ. Сесе вєдно из бережськым и мараморошськым адміністративным представительством творило восстановену Руську Крайну, опредїлену законом 6200/1939. M.E. Термін адміністративноє представительство означав, же бывша сістема жуп сохранила ся. Сяк требало из причин адміністративных (из автономії вупав Ужгород, бывша столиця крайнї), як и з причин ґаздуськых (центер ґаздуської адміністрації Мукачово, туй было урядництво, приміром, фірмы Латориця). Учевно-культурні центры и преса тоже были ‘екстеріторіальні’. Орґанична цїлость Пудкарпатя сяк не нарушила ся, радше восстановив ся збалансованый уструй, што быв до Тріанона.
По возьєдининю Пудкарпатя на куртый час было пуд воєннов адміністративов. Містні ‘народні рады’ вєдно из членами ‘народної стражі’ вуглядовали вражі елементы. Пал Телекій, жебы убминути лютостї, змагав ся воєнну адміністрацію покуртати на чим меншый час. Обы переходный період излегшити, у помуч шефу воєнної адміністрації ґенерал-поручнику в службі Бийлї Новаковичу, міністер уднукашных дїл именовав свого комісаря в особі Юлія Марины, професора теолоґії. Они двоє, обы зачати орґанізаторську, будовательську роботу, обы не допустити далші конфлікты, щи до восстановиня цівілної адміністрації ліквідовали так прузвані лаґры за колячым друтом и без нёго. Уд 7‑го юлія восстановила ся цівілна управа у чолї из намістным комісарём из осїдком в Ужгородї. Телекій и ёго сторонникы уже тогды ладили дати автономію Руськуй Крайни, айбо проєкт пуд натиском воєнного лобі намістна рада не одобрила. 
За сим ся зачала перека, у котруй свою думку повіли и представителї містного обывательства, найме Степан Фенцик и Андрій Бровдій. Проєкт послїдного появив ся в окремум великоднум числї Руського Вістника, 2‑го апріля, накладом 50 000 удбиткув пуд насловом Яку автономію хочеме? Накониць у юлію 1940‑го года парламент убговорив проєкт закона За Пудкарпатську Войводину и єї самоуправу, якым ся мала де факто рішити судьба русинської крайнї.
Хоть зачавша ся тым часом война не лагодила приятю автономії у пограничнуй зонї, до 1944‑го года фунґовав інститут намістного комісаря, а при нюм русинська рада, а также дуже важноє представительство міністерії земледїлства. Также были русинські представителї — у чолї из застававшым дуже рішителну позіцію Андріём Бровдіём — в обох коморах мадярського парламента. Практично прийшла в офіційный живот двоязычность. Пудкарпатськый Вістник двома языками, стовпчик при стовпчикови, печатав роспорядкы, дотычні теріторії. Подобно сёму, двома языками печатали росказы, наставы намістного комісаря и адміністративных представительств.
За пять лїт послїдовавшых за возьєдининём — гибы продовжуючи верьховинську акцію — мадярська волода завела серьёзні пудьятя у вуробі и застачаню стравного, у школстві, будованю дорог и общум розвою комунікацій. Годишну субвенцію про русинську крайню опредїлили у сумі єдного міліона пеныовув. Вєдно з тым, факт, же пиля чажкых убстоянь воєнного часу не мож было осуществити всецїлу розвоёву проґраму, много што убстало ся лем у планах. 

Віра и культура в добі возьедининя
Позіція ґрекокатолицької цирьковли уд зачатку была єднозначна. Два майвірнїйші соратникы єпископа Стойкы, Александер Илницькый, архіпастырь, каноник, доживотный член вирьхнёї коморы, главный радник по Пудкарпатю, и др. Юлій Марина, каноник, міністерськый радник, трафили у высшый державный апарат. Сопротив хустськуй маріонетнуй державі єпархія стояла за возьєдининя вшиткых общин из материнськов державов и в сюм духови наставляла вірникув. Єпископ Стойка не дожив до прихода нової бировани. Никаючи на небізувный воєнный час сята столиця не йменовала нового єпископа, ай повірила гайдудорогського єпископа Мікловша Дудаша провізорно справовати мукачовську єпархію. За три днї до того, як совітські єдиницї перейшли Татарськым перелазом через Карпатськый хрыбет, Мікловш Дудаш вєдно из кошицькым рімо-католицькым єпископом Степаном Мадарасом именовали и вусятили на помучного єпископа Теодора Ромжу, ведучого мукачовської єпархії, котрому изгодя судило ся вмерти смиртёв мученика. 
За куртый час автономії мадярська волода не зробила ниякі крокы против православії, жебы не зачинати борьбу на многых фронтах. Вєдно з тым много зробила про духовный уровень русинства, культурный розвуй. Намістный комісарь Мікловш Козма восени 1940‑го года подав проєкт створиня Пудкарпатського Общества Наук, котрый ся такой и зреалізовав у януарї слідучого рока. В отваряючум слові Мікловш Козма надголосив, же уд нового общества чекают не пуддержку минутных політичных завданок, ай службу на хосен культурї русинського народа. Общество мало секції: научну, умілську и народописну, а также русинського языка и літературы. Меже членами общества видиме Александра Бонкала, Тібора ґеревича, Антонія Годинку, Ивана Гарайду, Ёвжефа Ілийша, Іштвана Кнєжу, Яноша Меліха, Дюлу Ортутая (вшиткі всеучилищні професоры), а также измеже представителюв умілства Федора Манайла, Ёсифа Бокшая, Андрія Коцку, Адалберта Ерделія, малярюв, Степана Гладоника, хормайстра при єпископськуй канцеларни, вадь ипен Дезідера Задора, композітора и зберателя народных співанок, спозначного представителя школы Бартовка-Кодаля. На предсїдника вубрали Антонія Годинку, нестора пудкарпатської історіоґрафії, пензіованого всеучилищного професора, пудпредсїдником ся став Іреней Кондратович, пост предсїдника-єднателя заяв Иван Гарайда. Судьба Ивана Гарайды и ёго робота в Обществі сама собов поучна. Уродив ся 1905‑го года у Зарічові жупы Унґ. Отиць му, діректор школы пуд час прихода Чехув — як тулькі ёго колеґы педаґоґы и урядникы — не склав повинну присягу. Фамілія перетягла ся до Сийкешфегирвару, туй Иван 1924‑го года исклав матуры, и поступив на правницькый факультет всеучилища Пийтера Пазманя, пиля того реґулярно слухав и лекції спозначного славіста Яноша Меліха. По зысканю правницької діпломы на рекомендацію Антонія Годинкы дустає стіпендію на філозофськум факультетї всеучилища Ержийбет у Пийчу (як знаєме, сесе евакуована из Братіславы именита высша школа!). 1930‑го года видиме го у Кракові, де на стіпендії польського правительства (зась из рекомендаціёв Годинкы зыскануй) изглядує історію мадярсько-польськых удносин. Рунобіжно из тым продовжує постырадуальні студії. 1934‑го года дустає ступень маґістра історії, а уд 1935‑го преподає на краковськум всеучилищу мадярськый язык. Участит у роботї общества польсько-мадярського приятельства, робит товмачиня из польського языка на мадярськый и з мадярського на польськый, інтензивно складує мадярсько-польськый словник. 1939‑го года при нїмицькуй окупації зустає інтернованый, и лем на засяг мадярського правительства пустили го на слободу на яри 1940‑го года. Вернув ся на вутцюзнину и активно ймив ся до роботы в Пудкарпатськум Обществі Наук. У новембрі 1944‑го года совітські окупаційні уряды заперли го и замучили на смирть.
Пудкарпатськоє Общество Наук, щи лем родившоє ся, як можеме відїти, повивали геришні акушеры. Карпатська Недїля (котра мала пуднаслов ‘новинка мадярсько-русинського приятельства’) дала на знамость и тото наміриня общества, же в языковуй перицї не ладят ся операти ни на руськый, ни на украинськый стрем, ай будут публиковати свої роботы на основі русинської народної бисїды. Юлій Марина у своих памятках пише, накулько важным было діпломатичноє вединя Мікловша Козмы, пиля котрого помалы русинські політикы русофілы дуставали меншый простур в общественум животї. Но никаючи на то, же при колысцї русинської культуры стояв и руськый стрем, вшитко робили природно, без надмірности, острі никаня заглажуючи. Характерно, же коли ся 1941‑го года появила ґраматика Юлія Марины, што зайграла серьёзну роль у літературнум и політичнум животї того періода, у нюй щи мож было відїти доста знакув ґраматикы великоруської, айбо зато лем могла быти оцїнена як значущый ступляй ид русинськуй народнуй бисїдї. 
Сяк и печатали ся дале четыри едіції Пудкарпатського Общества Наук. У Літературно-Науковуй Бібліотецї по русинськы и по мадярськы вуйшло булше ги сорок публикацій. Ид сюй едіції приналежав и часопис Зоря-Hajnal и двотыжденник Літературна Недїля. В едіції Народна Бібліотека увідїли світло світа булше ги тридцять книжочок красного писемства, а в Дїточуй Бібліотецї — 12 книжочок. Общество вудавало часопис Руська Молодеж, што в лїпші часы росходив ся накладом 8 000 удбиткув, и Сільсько-Господарьськый Календарь, котрый мав 10 000 читателюв. За куртый час свої роботы Пудкарпатськоє Общество Наук дало десяткы важных книг, меже нима и бібліоґрафію Пудкарпатя авторства Миколы Лелекача и Ивана Гарайды, котра и днись майважнїйшоє жерело пиля вшиткых изглядовань на русинську (вадь пудкарпатську) тематику.
Вшиткому прийшов кониць из совітськов окупаціёв. Из передняками Общества поступовали так, як из аґентами неприятеля. За судьбу Ивана Гарайды уже сьме повіли скорше, а предсїдника Общества, архіпастыря Александра Илницького тоже заперли и в арештї забили. Совітські моноґрафії, учевникы про высокі школы цїлоє пудьятя трактовали як пудкопну роботу буржоазного націоналізма, а на тых, што ся занимали творчов роботов про русинську культуру, ударили печать зрадникув. У 90‑і годы, прото, много што ся перемінило, у первум рядї у фаховуй науцї. Появили ся книгы, моноґрафії по мадярськы, украинськы, русинськы, польськы и анылійськы за часопис Зоря-Hajnal, за курту, айбо плодну роботу Общества, не в послїднум рядї и за Ивана Гарайду, спозначного научника того періода.

Уд октовбра 1944‑го до днись
Совітськоє войсько заяло первоє поселище Пудкарпатя, Вербяж Воловицького округа, 2‑го октовбра 1944‑го года. 27‑го октовбра добыли уже й Ужгород. Совітсько-чехословацькый договор из 8‑го мая 1944‑го года заосмотрёвав, же совітськоє войсько передає цівілну управу Пудкарпатської Руси представителям чехословацького правительства у Лондонї. 28‑го октовбра тоты представителї такой и прийшли до Хуста и у чолї из Франтішком Нємцом попробовали восстановити чехословацькі порядкы, што были до 1938‑го года. Як видко из документув, убнародованых зачатком 1990‑х годув, мадярськоє обывательство, што мусїло вуберати меже двома злами, было у сюм дїлї партнером чехословацькым властям. Меже тым НКВД и совітськоє вднукашноє войсько зачало заперати мадярськых и нїмицькых мужчин. У тїни сякої колективної ‘покуты’ зогнані на мукачовськый ‘конґрес’ 600 случайных участникув прияли вуголошиня за прилучиня Пудкарпатя ид Совітському Союзу. Бенеш у януарї 1945‑го года на жаданя Ивана Туряницї, предсїдника самоназвавшої ся тогды уже Закарпатської Народної Рады, удкликав назад чехословацькых урядникув. 29‑го юнія 1945‑го года у Москві Совітськый Союз и Чехословакія заязали договор, по силї котрого Пудкарпатя вуокремило ся из чехословацької державы.
Совітськый Союз майзачаточно державну границю по Тисї ладив быв потягти, айбо на налїганя Союзного Контрольного Комітета так прузваный малый Береґ мусїв вернути Мадярськуй Краинї. По совітсько-чехословацькому договору родила ся нынїшна словацько-украинська границя по лінії Ёвра-Солонцї-Соломоново-Страж.
Мужськоє жительство уд 18 до 50 лїт удволокли до лаґрув, судовым порядком чинили еґзекуцію над ґрекокатолицькыма, рімокатолицькыма и реформатськыма духовниками, над не знавшыма за собов вины и зато не евакуовавшыма ся из удходячым мадярськым войськом учителями, урядниками и лїсарями (збруйна служба!). Не помиловали провадарюв русинства, меже нима и Андрія Бровдія, котрого 26‑го мая 1946‑го года засудив на смирть Закарпатськый областный народный суд як «наёмника гортіёвськых фашістув, ватіканського аґента, америцького шпіона». Еґзекуцію пуд премайвысшов тайнов провели у новембрї 1946‑го года. Місто ёго гроба и доднись непознатоє.
Уд 26‑го новембра 1944‑го года до януара 1946‑го года у Пудкарпатю повстала ‘союзна республика’ из урядныма структурами, у чолї котрої стояв профсоюзный вожай 30‑х годув, еміґровавшый до Москвы и вернувшый ся тепирь як політичный комісарь при чехословацькум корпусї, Иван Туряниця. У сюй державнуй утвари пановала лем комуністична ідеолоґія, доповнена украинськым націоналізмом. Пиля роскулачованя и насилного образованя колгозув, пиля фізичного вунищиня духовных провадарюв, як русинська, так и мадярська народна ґрупа не могла мати нияку орґанізацію, окрем комуністичної. Но и туй містні комуністы были лем люде другого сорта, валушні лем про другоряді завданкы. Совітська комуністична партія на помуч містным комуністам, «зараженым буржоазнов мотылицёв», загнала на Пудкарпатя 40 000 партійных товарешув из глубин бировани.
Домак иншоє положиня настало уд 1946‑го года, коли Пудкарпатя деґрадовало на єдну из области УССР. Маскарадні орґаны и орґанізації роспустили. Партія вєдно из руськым и украинськым шовінізмом у черленум шатю заказала всякый прояв русинства як самобытного етноса, а з мадярством маніпуловала як из реквізітом на палітрї братства народув, котрого ся не мож истрясти. 

1989-1991 — доба перемін
1989‑го года зась дозволили ґрекокатолицьку цирьков. За сим подїї ся май попогнали. У януарї 1991‑го года русинські, мадярські, румынські, словацькі, нїмицькі и циґанські національні орґанізації пуддержали предкладеноє русинськым обществом жаданя автономного статуса Пудкарпатю. Народный референдум 1‑го децембра 1991‑го года сесе наміриня пудкріпив огромнов булшинов голосув обывательства, а жителї береговського округа вусловили ся за образованя свого автономного округа. Хоть кієвськоє везирьство доднись саботує оба містні рішиня, сись прояв волї вуслободив духа из фляшкы. Окрем тых дакулькох представителюв інтеліґенції и душпастырьства, што все хранили свою русинську відму, и меже запутанов совітськым воспитанём моложавов фурт булшоє число усвідомлює собі завданкы, котрі перед нима кладе їх происход.
Зачатком 90‑х шор научных конференцій попробаловав быв доказати русинству ёго украинську суть. В арґументації навыклых на совітську школу ‘офіціальных’ научникув лем оживали давні леґенды и фалшивкы. Меже русинством лем ся рушила творча реконструктивна робота, и сперти єї сесе наміриня власти уже не валушноє было. Русинські представителї — вуслобожаючи ся уд зачаточных имглавых словинь — все бізувнїйше идут ид своим цїлям. Єден из видливых доказув сёму — проведеный в Ужгородї 1999‑го года Світовый Конґрес Русинув.
Кієв днись таку позіцію заяв, же признє русинство, кидь оно своима силами валушноє буде свуй язык и культуру привити широкым масам. Жебы удпокутовати свої давні гріхы, вшелияк, не ладит робити нич и дає повну волю містным пудкарпатськым урядникам вести смертный арьєрґардный буй против нового наступаючого русинського духа.

Ґаздуство Пудкарпатя у совітськый час
Совітськый тоталітарный режім порунано скоро и легко досяг свою ґаздуськополітичну цїль. Державні пудузятя, фабрикы и товарнї, транспорт и інфраструктуру комунікацій уже при вводї войська взяв пуд воєнный контроль, пак вуголосив ‘народным придобытком’. Друбных ремеселникув, торговцюв заставили ити у дружества, бо урвала ся слободна торговля сыровинов и готовым товаром.
Май чажков завданков ся вказала ‘колективна реорґанізація’ сільського ґаздуства. Рунобіжно из роздїлом церькуных и землепанськых біртокув (меже 1945‑м и 1947‑м роздїлили 68 500 га) пріватні ґаздуства засполёвали у колгозы. ‘Троянськым конём’ колективізації было из роздїлёванём землї поязаноє створиня ‘земильных общин’, ‘вуробных ґруп’. Перва така орґанізовала ся у населенуй Мадярами Есени, коли 13 худобных селян засполили ся и так ся вчинило ядро будучого колгоза Аванґард, пак за місяць у Росвиґові, пудгородї Мукачова, 23 ґазды соєдинили ся у колектив Дімітров. Сесю ‘народну ініціативу’ у юнію 1946‑го года пудхопив и областный партійный комітет. На другый гуд уже 630 такых ‘земильных общин’ фунґовало в области (История..., 1982, бук 69.).
Айбо не муг розвуй соціалістичного ґаздуства зоперти ся на такуй низькуй (ги єдна мадярська бріґада!) перичцї. Перебравши опыт правых централізованых колгозув из Украины 1948‑го года из 27 пудняли число їх на 188, 1949‑го на 478, а 1950‑го колективізацію завершили. Пак зачав ся переструй колгозув на пбулші, позад котрого убстало лем 294 ґаздуства, што ся называло ‘укріпиня’. Сеся тенденція держала дале и 1968‑го уже было ‘кріпкых’ лем 148 колгозув и 16 державных ґаздуств.
Солідный промысел на Пудкарпатю не заводили. У низиннуй части цигольнї, доганові ферменталнї, дереварьські цехы засполили у тресты и так появила ся гордость совітського промысла, а на верьховинах на базі добываня лїсу и застарілых технолоґій продовжовали застачати сыровину и префабрикаты соціалістичному великопромыслу (деревный ґайз, целулозу, сїрчаный и соляный квас итп.). 
Сяка бированьська ґаздуська політика лем слїдом за шоровым партконґресом дакус освіжала ся меншым рушанём, котрого габы сюды ледвы доходили. Но у сільськум ґаздустві добрі чуствовали кажду переміну політичных наміринь. По сталінськуй діктатурї на даякый час селяне дустали покуй, айбо волунтарістичні представы Хрущова за великопромыслову реорґанізацію сільського ґаздуства зась принесли драматичні переміны. Уд сільськых забрали пасла, скресали норму землї при обыстю, ґаздуствам не дозволили вумінёвати ся продукціёв, так фактично ліквідовали основу самозастачаня. Селяне тысячами мусїли динь-у-динь ходити у варош на тунїй хлїб, жебы могли вугодовати даяку худобину, што ся їм щи убстала. У глубли бировани зачали ся хлїбні бунты, што привели ид падиню Хрущова и приходу нової діктатуры.
Брежнєвськый період принюс кабінетну ґаздуську політику, при котруй політична еліта не хотїла відїти, як появили ся и розмогали ся двуйнистоє книговодство и чорноє ґаздуство, а цїль свою досягали из помочов печатаня банков, надмірного вухуснованя природных богатств и содержаня при пятьміліоннум войську щи й 16 міліонув зброєных ‘сокотителюв порядка’. 
Се вшитко туй, на Пудкарпатю, пиля границї, щи май падало до вока, айбо люде у булшинї такоє обществено-ґаздуськоє окружиня, названоє изгодя ‘застуй’, за інерціёв приймляли як неминуті природні убстояня. 
Пуд напором вонкашных и вднукашных сил ‘застуй’ вубухнув и принюс крах режімови и самуй бировани. Чинено удержованоє ґаздуство тоже нараз искраховало. Уд 80‑х лїт до настаня независимої Украины інфлація мірят ся на тысячі процентув. Заведеный Украинов купоно-карбованець пиля нестабільного ґаздуства вчинив такой вшиткых міліонарями, докуль пензісты поубставали из парустотысячныма доходками. 
Независима украинська валута, гривня, введена была из таков представов, же ґаздуство уже перейшло через майспудну точку, айбо упавшый удтогды на 163 % курз (ид долару) за иншоє свідчит. 
Гамішный звычай прятати ключові вказовачі ґаздуства видко на первый глип ока. Статістикы говорят за 10-15% безроботя, коли оно приближат ся ид 70%. Щи все не є єднозначної и порозумителної інформації за годишну інфлацію. У януарї 1999‑го года предпущена оцїнка за предешный гуд была 20%, што бы вказовало на ускориня інфлації.
Вшелияк, єдно дїло чинено держаный курз, иншоє зась податкы ґаздуської вуробы. Оцїнка польськых фінансістув говорит, же 1997‑го года вуроба в Украинї склала 38,3% уд 1989‑го года. На 1998‑й плановали наростаня 0,8% сокупної вуробы, в реальности дустали спад 2%. Світовый банк зафіксовав в Украинї 1998‑го года спад ґаздуства на 0,4%, а на 1999-й проґнозує спад 0,6%. 
Се вшитко ся удносит на 50 міліонув обывательства цїлої Украины, айбо и на мадярську меншину на Пудкарпатю. Лем стратеґія живбыти туй своя. Жительство мадярського пасма не чекат переміны уд центральної власти, так як и давнїйше десятьлїтиями ниґда не тотожнило ся цїлком из неприродным своим положинём.

Віра и культура уд года 1945
Народный язык Русинув, ёго науку у школах не дозволили нараз по окупації. Мало изгодя заказали другый сімбол русинської тотожности, ґрекокатолицьку цирьков. Щи перед тым удволокли майактивнїйшых сященикув и при непознатых убстоянях пуд видом дорожної негоды забили Теодора Ромжу, послїдного леґітімного єпископа. Айбо кой на пестованя культуры русинського языка заперла ся возможность на десятьлїтия, цирьков, дякуючи мученичеству єї членув, орґанізаційно ся продержала онь до 80‑х лїт, коли власть мусїла была єї признати, часточно регабілітовати. На жаль, сопротив ґрекокатолицької цирьковли, у первум рядї беручи верниня храмув, нерухла, пріорітет має імпортована и властями силена православія.
Про Русинув, правда, лем як Украинцюв, у хрущовськый час настав даякый помягк. Се вшелияк не держало довго. Брежнєвська адміністрація інстінктивно противила ся всякым реформам и грубо засяговала против каждої пробы проявити свуй ідентітет. Не случайно, же у далекум кутику суперцентралізованої и твердо контролованої бировани, у Пудкарпатю, иншодумцї трафили пуд ідеолоґічну гарначку.
Уд 70‑х годув по цїлум Совітськум Союзї зачала ся розмогати кмпань порусчиня, нетерпимости ид національнуй и языковуй окремішности, што было лоґічным результатом бированьськых змагань и бированського пониманя общества. У многонаціональнуй бировани національну спеціфику представляли практично содержані лем про чалованя заграницї фалшиві фолклорні зборы. Коли пропаґандна кмпань голосила за надзвычайну важность руського языка, московськый центер тайныма наставами заохочовав міністерії школства ‘союзных’ республик, жебы у школах щи ефективнїйше учили руськый язык, удсуваючи у позадину материнськый язык. Як ся изгодя прояснило, сесе сам руськый народ и руську культуру поклало у траґічноє положиня.
В Украинї помножили ся гонитвы и розудкрытя ‘украинського буржоазного націоналізма’, а в иншых республиках иншых ‘буржоазных націоналізмув’, на ‘винных’ де на отвореных, де на запертых розборах падала ‘примірно’ тверда кара. ‘Антінаціоналістична’ кмпань розмогла ся навелико и найшла и на Пудкарпатю своих нападникув и жертв. Признаня ся ид своюй народности и усвідоминя иншых указало ся про Русинув и в період ‘гласности’ нелегкым дїлом.
Меже тым змаганя русинськых двигань вуйшли и на меженародноє поле. Тепирь уже не лем у Сївернуй Америцї фунґовали леґітімні русинські орґанізації, вадь дотогды мовча признавані войводинські, но й офіціально замовчованоє мадярськоє и словацькоє русинство основало свої. Не без проблем — перемагаючи заруно усвідомині зашпоткы и ділетантські пудьятя — орґанізовало ся и корінноє, пудкарпатськоє русинство. Щи дисять лїт тому не мож собі было представити, жебы была возможность публично ся приголосити ид своюй народности, а 1999‑го года провели в Ужгородї Світовый Конґрес Русинув. Фунґує Світова Рада Русинув, Рада Русинув Вышеґрадськых Держав, а в юлію 2000‑го года створили Унію Европейськых Русинув (у чолї из ґабором Гатінґером, предсїдником Краинської Самоуправы Русинської Меншины Мадярщины). Волода, што ся хоче інтеґровати у Европу, очевидно, же не може дале противити ся змаганям сёго народа. Вєдно з тым роскрыли ся даякі планы, які наміряют сесю проблему ‘загладити’, заперти в інформаційный вакуум, котрым и много лїт переже ізоловали русинську інтеліґенцію як уд русинського народа, так и уд проявув на вонок, а каммай на сосїдуючі державы.
Цїнностї вказані Русинами у прошлости, як и їх примірні дбыткы у днишнёсти єднако замовчуют ся масмедіями, што сут держані твердо в руках. Рішиня Світового Конґреса Русинув, приміром, появили ся лем у новинках дуже узкого окола, вадь у заграничных.

Чисті жерела русинського усвідоминя
Забычливость совітської історичної наукы просто байна. Потвердило ся тото и на Пудкарпатю, де побідна світова бировань мусїла доганяти ‘страченоє’ за четвертину столїтия и на полю ідеолоґії. Росказ и настава «туй за тысячолїтиє не было нич» не лем ґумовала имена тых, што не паровали ид марксо-лєнїнському образу світа, из проґрам школ, інстітутув и всеучилищ, но и представляючі цїнность їх творы вмела из публичных бібліотек, из пріватных збирёк русинської и мадярської інтеліґенції, удволоченої до ґулаґув.
Русины, збавені свого языка, віры, усвідоминя свої історії и крыхкої культуры, лем через пувстолїтия дустали, послїдну видав, возможность довершити свою культуру, потвердити свуй національный ідентітет. Містноє жительство, котрого уже многі поколїния пруйшли через ‘полоканя копонь’, уже у многум украинизованоє, теперь у вшиткум ся сомнїває, пудозріває тайні планы булшых славянськых народув, котрі дотепирь все русинство удмітовали, и вагаючи ся стоит, ограниченоє овидом сих пудозринь, а щи май ненавистёв, котру сїют містні ‘научникы’, што звивают ся у хвостї сталінсько-ждановського ‘культур-метеоріта’. Сесї послїдні май опасні, тадьбо, признавши факты и правду, мусїли бы признати крах вшиткого свого живота. Не чудо пак же їх ужгородська голосна труба Карпатськый Голос у числї 2000/4 пущат ся у цікел розжаленых писань, де нападує на фалсіфікаторув русинської історії, на провадарюв політичного русинізма, на змаганя кодіфікації языка, на продаючых свою вутцюзнину, свою душу и тїло пудкарпатськых всеучилищных професорув, на окремых научникув прошлости и нашого часу. Адресата, врага, чий образ туй перед нами рисує, не треба довго глядати. Автор цікла, ґеорґей Лавер из Мукачова, такой го называт: Мадярська Академія Наук (кидь поникаєме на єї бюджет, сякоє вуголошиня заставит нас признати Мукачово колысков сериднёевропейського гумора, віртуальным главным варошом Пудкарпатя). 
Не чажко собі представити, же в тоты часы, коли подобні никаня существовали у формі канонізованых прінціпув політикы в околї культуры, які шансы могла мати русинська література не лем на Пудкарпатю, но и в Мадярськуй Краинї, вадь у піціцько толерантнїйшых Чехословакії и Войводинї! Здалый пудкарпатськый писатель муг собі вубрати измеже дакулькома возможностями. Єден варіант вубрав Юрій Шкробинець, котрый у прямум смыслї слова уд мадярського образованя, культуры перейшов у далекый уд нас на тысяч кілометрув, на полтавсько-харьковськум відику сформовавшый ся літературный язык, и вчинив ся меженародно признаным товмачом. Володимир Фединишинець рвучи ся меже материнськым языком и тым, якый уд нёго чекали, перетяг ся даяк через чажку добу. Моложый Иван Петровцій, влюбеный у французську літературу, став товмачом; и многі мадярські поезії пересадив — на великоукраинськый ґрунт. Лем на переломі 80‑90‑х загамовав ним властный происход, ёго русинська бережська сущность, став перед тым фактом, нияк не друбничковым, у смітя валушным, же уйко му, спередчасно умерлый Федор Потушняк, котрого дотогды честовав лем як высокообразованого професора-научника, исе великанська постава ипен того спомянутого фолклорізма!
 И сут такі, котрі історичнов долёв арґументуют свої пересвідчиня. Меже нима и Славко Слободан (Іґорь Керча), за чиї товмачиня Петевфія майлїпшый украинсько-русинськый філолоґ Мадярської Краины, непредузятый нїредьгазськый ведучый фахман Іштван Удварій лаконично вуголосив: «Кидь буде літературный язык, та родит ся из сёї книжочкы.» Сміла предповідь. Сінтетизуючый язык, майстерськоє вухоснованя метрикы у многум сесе потвержуют. Книжочка, прото, намного дале никат, ги лем на мікрофілолоґію. Само вубраня вершув поета и признаня вступного слова товмача (‘Петевфій и наш поет тоже’) вказує примір сериднёевропейського вєдножитя, Европу на стыку світув.
Заслужуют на позур и языкознательські роботы Іґоря Керчі, як участника процеса кодіфікації языка. У статях, появляючых ся у мадярськых журналах из знатём дїла и дуже історично, языково-історично мотивовано опредїлив круг тых говорув, на котрых ся може базовати розвиваючый ся русинськый язык. Сесе говоры южного и сїверо-восточного Марамороша, Уґочі, Береґа, и южного Земплина. Природно, сякі сінтетизуючі языкові пробы мают и прецедент, булше того на нёго ся и операют. 
Як Русины, што роблят над розбудовлёв свого языка и культуры, так и маючі сопротивный інтерес ‘фахманы’ у своих єзуітськых арьєрґардных битках все май часто споминают того єдного чоловіка: Антонія Годинку.
Наслїдство майвеликого русинського научника удошлого столїтия воистину примір и причта. Злочином політикы, котра присвоює собі право на прошлость и днишность є тото, же имня ёго не споминали ани інформативникы, приручкы, и лем у послїдноє десятьлїтиє видиме ‘ренесанс’ ёго имени (поз. Soós Kálmán: A Hodinka-reneszánsz előzményei Kárpátalján. In.: Tiszán innen... Intermix Kiadó. Ungvár - Budapest), поязаный из єдным провінційным научным центром, украинсько-русинськов катедров высшої школы у Нїредьгазї и єї ведучым Іштваном Удваріём.
Позадслово ид єднуй невеликуй моноґрафії Годинкы, говорячуй за Русинув, непудписаноє, айбо єднозначно поязаноє из нынїшнов ґрупов кодіфікації русинського языка, точно и всвідомено формулує вшитко тото, что ся дотыкат русинського возрожиня. Кличе нас задумати ся над абсурдностёв такого «‘вуслобожиня’, в результатї котрого ‘вуслобоженый’ має щезнути». И мы вєдно из автором позадслова думаєме, же «Карпатська котлина, многонаціональный коныломерат культур, плеканых туй у їх столїтных взайминах, сут цїнностями, што не мают ся стратити у новуй Европі.» Аж бы Годинка нынї живый быв, ачий, и вун бы так повів. На таку думку єднозначно наводят ёго творы. И сесе ёго удказаня добрі розуміє, добрі чуствує пудкарпатська русинська інтеліґенція, спрагла за чистыма жерелами. Не лем філолоґы, што складуют-ріхтуют ґраматикы, школні приручкы, словникы, но и тоты, што змагают ся творити красноє писемство, меже котрыма находиме и Сочку-Боржавина, зачавшого свуй путь поета щи при Годинцї, а пак на довгі десятьлїтия зацытканого, и тепирь дозріваючых авторув молодої ґенерації — што тоже вадь довгый час мовчали, вадь лем дисять лїт тому зачудовано спознали свуй язык и культуру. Їх велика туга — жити у людськум світї, у возроженуй сериднюй Европі. Їх завданка такой-такой над людські силы: пробудити народ, золляти світ ідей весны народув из поезіёв нашого часу! Кидь ся їм сесе удаст, заповнит ся духовный храм, воздвигнутый Годинком и ёго єднодумцями.

Література
Годинка Антоній: Утцюзнина, газдуство и прошлость южнокарпатськыхъ русинувъ. Budapest, 1923. Переуданя приготовив, позадслово написав Іштван Удварі. A Nyíregyházi Főiskola Ukrán és Ruszin Filológiai Tanszéke, Nyíregyháza, 2000.
Закарпатський музей народної архітектури та побуту. Видавництво Карпати, Ужгород, 1986.
История городов и сёл Украинской ССР. Киев, 1982.
Копчак В. П. — Копчак С. И.: Население Закарпатья за 100 лет. 1870-1970. Вища Школа, Львов, 1977.
Удварі Іштван: Образчикы из історії пудкарпатськых Русинув. XVIII. столїтіє. Ужгород, Удавательство В. Падяка, 2000.
Удварі Іштван: Русинські жерела урбарської реформы Марії Теризії. Kiadja a Bessenyei György Tanárképző Főiskola, Nyíregyháza, 1999.
Українські Карпати. Матеріали міжнародної конференції ‘Українські Карпати’: етнос, історія, культура (Ужгород, 26 серпня - 1 вересня 1991 r.). Ужгород. Видавництво Карпати. 1993.
Bonkáló Sándor: A rutének (ruszinok). Franklin Társulat Kiadása. Budapest, 1940.
Botlik József: Egestas Subcarpathica. Adalékok az Északkeleti Felvidék és Kárpátalja XIX-XX. századi történetéhez. Hatodik Síp Alapítvány, Budapest, 2000. 
Botlik József: Hármas kereszt alatt. Görög katolikusok Kárpátalján az ungvári uniótól napjainkig (1646-1997). Hatodik Síp Alapítvány - Új Mandátum Könyvkiadó, Budapest, 1997.
S. Benedek András: A megmaradás esélyei. Hatodik Síp Alapítvány - Mandátum Kiadó, Budapest - Beregszász, 1996.
S. Benedek András: Kárpátalja története és kultúrtörténete. Bereményi Kiadó, Bp. 1944.
Hodinka Antal: A munkácsi görög-katolikus püspökség története. MTA, Budapest 1910.
Kobály József: Kárpátaljai ruténok: Mitosz és valóság. Kárpátaljai Szemle, Ungvár 1993 aug.-szept.
Lehoczky Tivadar: A beregmegyei görögszertartású lelkészségek története a XIX. század végéig. Munkács, 1944.
Lehoczky Tivadar: Bereg vármegye. Hatodik Síp Alapítvány - Mandátum Kiadó. Budapest, 1996.
Máramaros megye. Honismereti írások a monarchia korából. Hatodik Síp Alapítvány - Mandátum Kiadó, Budapest-Beregszász, 1997.
A Tisza bölcsője. Kárpátaljai honismereti és néprajzi írások a reformkortól 1945-ig. Összeállította: S. Benedek András. Hatodik Síp Alapítvány - Mandátum Kiadó, Budapest, 1996.
Udvari István: A Munkácsi Görögkatolikus Egyházmegye lelkészségeinek 1792. Évi katalógusa. Nyíregyháza, 1994. (Bendász Iatvánnal.)
Udvari István: Ruszin (kárpátukrán hivatalos írásbeliség a XVIII. századi Magyarországon. Akadémiai Kiadó, Budapest, 1995.
Udvari István: Tallózások ukrán, ruszin és szlovák könyvek körében. Nyíregyháza, 1995.
Ung megye. Honismereti írások Ung megyéről 1944-ig. Összeállította: S. Benedek András. Hatodik Síp Alapítvány - Mandátum Kiadó, Beregszász-Budapest, 1998.
Zorja - Hajnal. A Kárpátaljai Tudományos Társaság (1941-1944). Szerk.: Csatáry György. Hatodik Síp Alapítvány - Mandátum Kiadó. Beregszász - Budapest, 1955.
Zselicky Béla: Kárpátalja a cseh és a szovjet politika érdekterében 1920-1945. Napvilág Kiadó, Budapest 1998.

Словничок

Алаші = строительные леса
Ардял = Семиградье, Трансильвания

Бабона = суеверие
Баженый = вожделенный; заветный
Бана = сожаление
Банкова = банкнота
Байный = мифический; сказочный
Бая = миф, предание, сказ, легенда
Безвідомый = несознательный 
Бескіды = скалистые горы
Биґарь = палка
Бировань = империя
Бированьськый = имперский
Бирув = сельский староста 
Бізовати (туй) = возложить
Бізовно = наверняка
Біреш = батрак
Бірток = феодальное владение
Бронька = небольшое укрепление
Будушловати (туй) = скрываться
Бывалище = место жительства; обиталище
Быток = положение, состояние, бытие

Вайда = воевода; староста
Валушный = подходящий, толковый, состоятельный
Варош = (небольшой) город
Вднукашный = внутренний
Великаш = боярин, старший дворянин
Великопромысел = индустрия
Велс = Уэльс
Вербункош = жанр народной песни, рекрутская песня
Ветешнїючый = ветшающий
Вєдножит = сосуществование
Відма = сознание
Відик = местность, округ, территория
Вовтовати = проголосовать
Водоимань = водоём
Возиво = груз
Волода = правление, правительство
Вонкашный = внешний
Всеучилище = университет
Всокотити = сохранить
Вубухнути = взорваться
Вуграненый = изысканный
Вужераня = эксплуатация
Вуказати з державы = выслать из государства
Вуортовати = выкорчевать
Вслужба = отставка
Вуставиня = выставка
Вуязати собі (туй) = оговорить в контракте

Габа = волна
Гамішный = лукавый
Гамора = плавильня
Ганя = предположение
Гарначка = стычка; (сленг) разборка;
Гарц = борьба
Гаюв (уст) = корабль
Гвара = слух
Герешный = отличный; превосходный; великолепный
Ги = как
Гикой = как-будто
Гір = слух, слава, известность
Глота = толпа
Гожиня (туй) = покровительство
Голосник = глашатай; рупор;
Гонитва (туй) = преследование

Ґайз = технический спирт
Ґалїрь = ворот, воротник
Ґарадіча = ступенька
Ґеренда = брус, балка

Данёвый = налоговый
Дань = налог
Дик = дикий кабан
Дїтська школка = детский сад
Доконечность = необходимость
Домак = совершенно
Допровуд = свита
Дходок = доход
Драбант = охранник, гайдук
Дружество = кооператив

Ексцеловати = блистать, выделяться
Ентітет = совокупность свойств

Єднатель = поверенный в делах; исполнительный секретарь

Живбыть = существование; выживание;
Жилярь = малоземельный или безземельный крестьянин
Жириня = откорм на буковых орешках, жёлудях

Забычлвость = забывчивость
Загнати = послать
Згуря = местность за горами
Заказати (туй) = запретить 
Закорчілый = заросший кустарником
Змана = очарование
Засїчна крайня (ист) = пограничная зона
Застачати = обеспечивать
Засяг (туй) = вмешательство
Захоломшуючый = потрясающий, ошеломляющий
Зачим = поскольку
Зашпотка = препятствие
Збор (туй) = ансамбль
Збруйниця = арсенал
Звур (туй) = распадок, узкая долина
Здружиня = объединение
Здубный = удобный, подходящий
Зеленин = овощи; столовая зелень;

Именователь = знаменатель
Ипен = именно, как раз
Исперчити (туй) = оспорить
Исслызнути ся = пропасть

Казатель = проповедник
Капча (туй) = связь
Катуньськый = военный, солдатский
Квас = кислота
Кмить = крестьянин
Книговодство = бухгалтерия
Комісный = официальный, казённый
Комора (туй) = казна
Кондаш = свинопас
Конзум = потребительский кооператив
Коральковый = бисерный
Корыто (туй) = русло
Косалув = участок под покос
Кост = питание
Крайник = начальник округа
Крайня = край; провинция; округ
Круй (туй) = покрой
Крумплї = картофель
Кузлы = стропила
Кусточка (туй) = щиколотка
Кынєшный = чувствительный, щекотливый, болезненный

Ладик = паром
Лайштрик = список
Лаз = луг в горах, в лесу
Лкутка (туй) = изюминка
Лачность = алчность, жадность
Леґендарій = цикл легенд, круг легенд
Листина = грамота
Ллятина = сплав
Ловиць = охотник
Ловы = охота
Ляця = планка, рейка, штакета

Майстровый = искусственный
Марга = скот
Мелдунок = рапорт
Мерьковати (туй) = обратить внимание, следить 
Метати = бросать
Мінта = узор, образец, шаблон
Можность = состоятельность
Мочарь ж = болото

Нбуй = заряд
Навщивляти = посещать
Нгуря = взгорье; горная гряда, массив;
Ндых (туй) = оттенок, налёт
Налатати = насобирать, накопить
Наникати ся = насмотреться
Напур (туй) = давление
Нснова (туй) = предложение
Настава = инструкция
Наставиня = настроенность
Нчиня = орудие
Неволя (туй) = неудовольствие
Незбавость = халатность
Нездубный = неудобный, неподходящий
Немешськый = дворянский
Ненавдяченость = неудовольствие
Непрятливый = неприемлемый
Нерухло = недвижимоє имущество
Ноша (туй) = народный убор

Обыстя = подворье
Окул = сфера, область
Онадный = привлекательный
Онь = только, аж
Остова = оплот
Ощипок = овсяная лепёшка

Палїрь = прораб
Пантликастый вінець = венок с лентами
Памутовый = хлопчатобумажный
Парадити = украшать
Паровати = подходить, сочетаться
Паця = поросёнок
Первуз = перевозка; (на ріцї) паромная переправа;
Перека = спор
Перелаз (туй) = перевал
Перлив = оттенок
Перечка (туй) = ступенька (стремянки)
Пісник = поэт
Піціцькый = крошечный
Платка (туй) = пятно
Плаца = оплата
Повала = бревенчатый потолок
Поваловый (туй) = потолочный, на перекрытие
Пган = язычник
Поданёвати = облагать налогом 
Податкы = данные
Позадина = задний план
Пзур = внимание
Помягк = оттепель
Попиловати = поспешить
Пріча (туй) = бассейн
Прода = происхождение
Посановати = поберечь, пощадить
Поскоро = преждевременно, слишком рано
Посонячник = подсолнечник
Поспольный (туй) = заурядный
Пука (туй) = урок
Появляти (туй) = публиковать
Предпущеный = предварительный
Преймінный = преимущественный
Препинати што = мешать, препятствовать чему
Придобыток = достояние
Придодай = вклад
Приказовач = рассказчик
Припорука = поручение
Приручка = пособие, справочник
Приспівка = припев
Продовжательность = преемственность
Прозрадити = открыть (тайну), выболтать
Промірный = средний
Пдгуря = предгорье
Пудимательство = предпринимательство
Пудузятник = предприниматель
Пудузятя = предприятие
Пусланик = депутат
Пыскач = горлопан
Пяц = базар

Ратовати = воевать
Ріхтованя = приготовление
Робля = продукция
Родак = земляк; уроженец
Розгірило ся = пошла молва
Розмарный (туй) = причудливый
Розопря = раздор
Розудкрытя = разоблачение
Рспур = противоречие
Роспурный = противоречивый
Рубы = изнанка
Рукодїлня = рукоделье, ручная работа; кустарничество;

Садовина = фрукты
Слаш (туй) = постой
Самозастачаня = самообеспечение
Скапчаный (туй) = связанный
Скукурінчити ся = съёжиться, сжаться
Сния = мечта
Сокотитель = хранитель
Спур = сопротивление
Спак = оборотная сторона
Спіняжити = реализовать (продукцию)
Спозначный = заметный
Стрем = направление
Сяга = сажень

Ткой (туй) = почти
Талпш = пехотинец
Тамадовати = атаковать
Таркастый = пёстрый
Телек = земельный надел
Телековый кмить = хозяин с полным наделом
Тенґериця = кукуруза
Тереновый (туй) = под открытым небом
Тирьх = груз
Товарня = производство, предприятие
Товмачиня = перевод
Токма = торг, сделка
Торговичный = ярмарочный
Туцет = дюжина
Тютчаник = двоюродный брат
Тякливость = сообразительность

Убкрятати = обойти
Убявити = обнаружить
Удвандрованя = выезд; эмиграция
Удкупн = выкуп
Укырлёвати = вытекать; брать начало
Унота = тоска, скука
Утварь = образование
Учарьство = овцеводство

Фалат = кусок
Фара (туй) = дом попа
Фатёл (туй) = пелена, покров, завеса
Фінта = трюк
Форшпаны (ист воен) = фурштат; обоз
Фурт = всё время, постоянно

Хосен = польза
Худобность = бедность
Хутарь = угодья, местность
Хыбити (туй) = отсутствовать

Цїлов = совокупность; полнота; читательська ~ = широкие массы читателей;
Ціфрованя = украшение

Чалованя = обман; введение в заблуждение;
Чиненый злом = искусственный завал
Чорноє ґаздуство = теневая экономика

Шаркань = змей
Шатя = одежда
Шацованя = оценка
Шіковный (туй) = ловкий, проворный
Шиныла = тёс, шалёвка
Шкоція = Шотландия
Шмок = ляпсус
Шоровый = очередной; рядовой
Штатарія = чрезвычайное положение

Язїль (туй) = жгут
Ярець = ячмень